Kosova Lajmi Kryesor

Ekskluzive Raporti 80 faqe i Demarkacionit: Ja si Murat Meha, Thaçi dhe Mustafa, ia falën Malit të Zi, 8.230 hektarë! (Dokument)

Gazeta SHQIPTARI.com, boton Raportin origjinal të dokumentit për demarkacionin: Ja si u mashtrua dhe u fshehën dokumentet dhe u lajthit opinioni dhe miqtë ndërkombëtarë

 

Republika e Kosovës

Republika Kosova-Republic of Kosovo

Qeveria –Vlada-Government

 

Komisioni Shtetëror për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror

Državna Komisija  za Obeležavanje i Održavanje Državne Granice

State Commission for Demarcation and Maintenance of State Borders

 RAPORT

 

Vlerësimi i punës së ish – Komisionit Shtetëror për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror Kosovë – Mali i Zi (2012 – 2015)

Prishtinë, dhjetor 2017

 

Vendimi 1
Vendimi 2

Nenshkrimet

Përmbajtja

Treguesi i lëndës, faksimileve, hartave dhe fotove.. 7

Mandati i komisionit. 8

SHQYRTIME HYRËSE.. 9

  1. Historiku i përkufizimit të territorit të kosovës. 11

1.1.   Vazhdimësia historike e zhvillimit juridik – politik e ish – Jugosllavisë dhe e Kosovës si pjesë e saj 11

1.2.   Trashëgimia kushtetuese e ligjore për përkufizimin territorial të njësive federative të ish – Jugosllavisë. 12

1.3.   Kriteret e pranuara nga njësitë federative, mbi të cilat u bazua përkufizimi territorial i njësive federative. 13

1.4.   Baza juridike, politike e diplomatike mbi të cilën u bazua shpallja e shtetësisë së Republikës së Kosovës. 14

  1. Analiza nga aspekti i së drejtës ndërkombëtare.. 16

2.1.   Keqkuptimi dhe keqinterpretimi i së drejtës ndërkombëtare. 16

2.2.   Kuadri ligjor për kufij 17

2.3.   Kuptimi i termave delimitacion dhe demarkacion. 17

2.4.   Kompetencat e ish – Komisionit. 19

2.5.   Mungesa e plotfuqishmërive. 21

2.6.   Tejkalimi i mandateve – abuzimi i autorizimeve. 22

2.7.   Inferioriteti profesional dhe politik i ish – Komisionit tonë. 25

2.8.   Injorimi i parimit Uti Possidetis. 27

2.9.   Kadastri nuk mund të jetë kriter ekskluziv në caktimin e kufijve në të drejtën ndërkombëtare. 30

2.10.   Marrëveshja nuk ka hyrë në fuqi dhe nuk mund të prodhojë efekte juridike. 33

  1. Analiza nga aspekti i së drejtës së brendshme.. 35

3.1.   Konstituimi i Kosovës dhe delimitacioni i  kufijve të saj 35

3.2.   Kontrolli efektiv – adminsitrimi efektiv. 36

3.2.1.   Uti possidetis. 36

3.2.2.   Baza kushtetuese per ushtrimin  e autoritetit administrimit efektiv të kosovës  37

3.2.3.   Dokumentet mbi ushtrimin e kontrollit efektiv të kosovës. 38

3.2.3.1.   Planifikimi Hapësinor i Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës. 38

3.2.3.2.   Infrastruktura rrugore. 39

3.2.3.3.   Ekonomia pyjore dhe bujqësore. 42

3.2.3.4.   Ekonomia e ujërave. 44

3.2.3.5.   Institucionet e drejtësisë. 47

3.2.3.6.   Agjencitë shtetërore në PKK – Kulla. 49

  1. Aspekti gjeodezik – gjeografik.. 50

4.1.   Përkufizimet e rëndësishme dhe roli i gjeodetit si inxhinier i kufirit. 50

4.2.   Analizimi i materialeve gjeodezike  për kufirin Kosovë – mali i zi 51

4.3.   Interpretimi gjeo-hapësinor i dokumentacionit. 52

4.4.   Marrja për bazë e materialeve të tjera gjeo-hapësinore. 53

4.5.   Të dhënat kadastrale. 53

4.6.   Një historiat i shkurtër i kadastrit të rajonit të zetës (banovina e zetës) 55

4.7.   Një historiat i shkurtër i kadastrit të mali të zi 55

4.8.   Një historiat i shkurtër i kadastrit të Kosovës. 57

4.9.   Të gjeturat në materialin e analizuar. 57

4.10.   Analiza hartografike e të gjeturave në raportin e ish – Komisionit Shtetëror për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e kufirit Shtetëror. 58

4.10.1.   Të gjeturat në dokumentacionet e shfrytëzuara nga ish – Komisioni 59

4.10.2.   Disa fakte hartografike sipas kohës. 62

4.10.3.   Përshkrimi i fakteve hartografike të bashkangjitura në shtojcën II  (Atlasi) 64

  1. PËRFUNDIME.. 78

SHTOJCA.. 81

Treguesi i lëndës, faksimileve, hartave dhe fotove

Faksimili 1.  Emërtimet e komisioneve. 20

Faksimili 2.  Emërtimi të komisioneve në Gjuhën Shqipe. 20

Faksimili 3. Rezuluta e Kuvendit të Kosovës. 24

Faksimili 4. Fragment nga projekti 40

Faksimili 5. Dëshmi e dënimeve nga periudhat e mëhershme (1). 47

Faksimili 6. Dëshmi e dënimeve nga periudhat e mëhershme (2). 48

Faksimili 7. Vulat kufitare hyrese-dalese me emrin “Kulla”. 49

Harta 1. Mbretëria e Jugosllavisë (1929-1939), ndarja administrative në banovina. 28

Harta 2. Ndarja territoriale e Jugosllavisë nga 1941-1945. 29

Harta 3. Ndarja territoriale e Jugosllavisë pas Luftës së Dytë Botërore. 29

Harta 4. Mbulueshmeria e territorit te Malit te Zi me kadaster. 56

Foto 1. Ndarja e kufirit Holande-Belgjike. 30

Foto 2. Ndarja e kufirit Slloveni-Kroaci 31

Foto 3. Shembull i kufirit Slloven. 31

Foto 4. Logo dhe Shtëpia e Bjeshkatarve, Bjelluhë. 46

 Mandati i komisionit

Qeveria e Republikës së Kosovës, me Vendimin nr. 01/04, të datës 22. 9. 2017, ka emëruar anëtarët e Komisionit Shtetëror për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror në përbërje:

  • Shpejtim Bulliqi, kryesues;
  • Zejnullah Gruda, anëtar;
  • Martin Berishaj, anëtar;
  • Hamit Basholli, anëtar;
  • Florim Isufi, anëtar;
  • Një përfaqësues i Ministrisë së Punëve të Jashtme të Kosovës;
  • Një përfaqësues i Ministrisë së Punëve të Brendshme të Kosovës;
  • Një përfaqësues i Ministrisë së Infrastrukturës;
  • Një përfaqësues i komunitetit, pa të drejtë vote (Riza Smaka);
  • Një përfaqësues i komunitetit, pa të drejtë vote (Zymer Neziri).

Qeveria e Republikës së Kosovës, me Vendimin e saj nr. 01/06 të datës 3. 10. 2017, e ka autorizuar Komisionin Shtetëror për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror që të bëjë vlerësimin e punës së ish – Komisionit Shtetëror për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror, të emëruar me Vendimin e Qeverisë së Republikës së Kosovës, nr. 12/67 të datës 21. 3. 2012, mandati i të cilit është vazhduar me Vendimin e Qeverisë së Republikës së Kosovës, nr. 05/28 datë 8. 5. 2015, dhe të përgatisë Raportin së bashku me rekomandimet për të gjeturat gjatë procesit të gjertanishëm në Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror, që ka rezultuar me lidhjen e Marrëveshjes për Kufirin Shtetëror ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi, më 26 gusht 2015.

Duke vepruar sipas mandatit të përcaktuar me Vendimin e Qeverisë së Republikës së Kosovës, Komisioni Shtetëror për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror ka nderin të paraqesë këtë:

RAPORT

 Për vlerësimin e punës së ish – Komisionit Shtetëror për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror, të emëruar nga Qeveria e Republikës së Kosovës me Vendimin nr.12/67 të datës 21. 3. 2012 dhe nr. 05/28 të datës 8. 5. 2015, si dhe të Marrëveshjes për Kufirin Shtetëror ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nga aspekti i së drejtës ndërkombëtare, kushtetuese, historike, gjeografike dhe gjeodezike (teknike).

SHQYRTIME HYRËSE

Puna e ish – Komisionit për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror në mes të Kosovës dhe Malit të Zi është karakterizuar nga mosnjohja e plotë ose nga mosrespektimi i rregullave elementare të së drejtës ndërkombëtare publike, sidomos të së drejtës së traktateve dhe të së drejtës diplomatike. Njohja e këtyre disiplinave është e rëndësishme, sepse çështja e kufijve është lëndë e së drejtës ndërkombëtare dhe se përcaktimi i tyre rregullohet me normat e së drejtës ndërkombëtare.

Si pasojë e kësaj, këtë proces e kanë përcjellë mungesa e plotë e transparencës, paqartësitë dhe keqinterpretimet e caktuara. Ndryshe, nuk mund kuptohet dhe të interpretohet fakti se ish – Komisioni ka bërë këto lëshime:

  • ka zhvilluar biseda pa platformë, e cila do të miratohej nga Qeveria;
  • është krijuar për demarkacionin dhe për mirëmbajtjen e kufirit shtetëror, ndërsa ka biseduar me Komisionin e Malit të Zi për përcaktimin e kufijve;
  • i ka shpërfillur autorizimet zyrtare;
  • e ka tejkaluar dhe e ka cenuar mandatin zyrtar;
  • ka fshehur nga Kuvendi dhe nga opinioni se me Malin e Zi po zhvillohen negociata për përcaktimin e kufirit të ri ;
  • është punuar pa përkthyes të autorizuar për nevoja të palës sonë dhe
  • faktori ndërkombëtar dhe opinioni publik janë vënë në lajthitje, gjoja se është lidhur marrëveshje për demarkacionin e kufirit, e në esencë është lidhur marrëveshje për kufi të ri.

Si pasojë e këtyre parregullsive, çështja e demarkacionit të kufirit Kosovë – Mali i Zi, nga një çështje thjesht teknike e shënimit të kufirit në terren, është shndërruar në njërën nga temat më të rëndësishme, por edhe më të rënda politike në Kosovë.

Kjo temë, që, sipas të gjitha rregullave, do të duhej të ishte ekskluzivisht çështje bilaterale Kosovë – Mali i Zi, në mënyrë të panevojshme është shndërruar në temë ndërhyrjeje të faktorit ndërkombëtar, për ta ratifikuar një marrëveshje, e cila paraqitej si marrëveshje për demarkacionin e kufirit në mes të Kosovës dhe Malit të Zi, e në esencë është marrëveshje për përcaktimin e ri të kufirit, me të cilën cenohet rëndë tërësia territoriale dhe interesat strategjike dhe ekonomike të Kosovës.

Kjo çështje është bërë temë konfrontimesh shumë të ashpra midis partive politike dhe ekspertëve të profileve të ndryshme, për shkak të gabimeve të mëdha të ish – Komisionit tonë shtetëror, por edhe të organeve më të larta të shtetit (president, kryeministër – Qeveri, ministër i Punëve të Jashtme).

Institucionet e shtetit, gjatë gjithë kohës, flisnin për gjoja marrëveshjen për demarkacionin e kufirit Kosovë – Mali i Zi, ndërsa fshehnin se ishte biseduar dhe ishte lidhur Marrëveshja për Kufirin Shtetëror ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi ( në gjuhën malazeze: Sporazum o državnoj granici izmedju Republike Kosovo i Crne Gore; në gjuhën angleze: Agreement on the State Border Between the Republic of Kosovo and Montenegro) (26 gusht 2015).

Komisioni aktual, gjatë punës dhe gjatë përgatitjes së këtij raporti, me të gjeturat e punës së ish – Komisionit, ka vepruar nën presion të jashtëzakonshëm të faktorit të brendshëm dhe të faktorit ndërkombëtar, mungesë bashkëpunimi nga ana e disa institucioneve vendase si dhe nën presionin e afatit kohor, prandaj si të tillë raportin e tashëm e konsiderojmë raport preliminar. Raportin përfundimtar e dorëzojmë pas përfundimit të hulumtimeve në terren, në arkiva dhe në literaturën përkatëse.

1.    Historiku i përkufizimit të territorit të Kosovës

Përkufizimi i sotëm territorial i Kosovës është trashëgimi e vendimeve të njohura të Luftës së Dytë Botërore dhe pas saj, trashëgimi e rregullimit juridik, politik e administrativ të ish – Jugosllavisë dhe e kontekstit historik të lindjes dhe të zhvillimit të autonomisë së saj. Në këto kushte, përkufizimi dhe shënimi i saktë, i drejtë dhe i qartë i vijës kufitare me Malin e Zi, është detyrim që bazohet në:

  • vazhdimësinë historike të zhvillimit juridik -politik të ish – Jugosllavisë dhe të Kosovës, si pjesë e saj;
  • trashëgiminë e përkufizimit territorial të ish – njësive federative të ish – Jugosllavisë;
  • kriteret e pranuara nga njësitë federative, mbi të cilat u bazua përkufizimi territorial i njësive federative, dhe
  • bazë politike, juridike e diplomatike, mbi të cilën u bazua shpallja e shtetësisë së Republikës së Kosovës.

Nga dokumentacioni i ish – Komisionit Shtetëror për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror të Republikës së Kosovës nuk dokumentohet marrja në konsideratë e këtyre fakteve të cekura.

1.1.         Vazhdimësia historike e zhvillimit juridik – politik e ish – Jugosllavisë dhe e Kosovës si pjesë e saj

 Nga aspekti historik, baza mbi të cilën u përcaktua autonomia administrative e Kosovës, pas Luftës së Dytë Botërore, është në vendimet ushtarake, politike e juridike të  PKJ dhe Ushtrisë Nacionalçlirimtare, mbi të cilat u bazua rregullimi i brendshëm politik e administrativ i shtetit të ish -Jugosllavisë. Monopoli për krijimin e pushtetit dhe të shtetit të ish – Jugosllavisë, pas Luftës së Dytë Botërore, iu njoh Partisë Komuniste të Jugosllavisë.

Autonomia territoriale dhe kushtetuese e Kosovës, në kuadër të ish – Jugosllavisë, ishte një proces i vazhdueshëm juridik e politik, i filluar gjatë Luftës së Dytë Botërore. Këshillat Nacional Çlirimtare u bënë pikë referuese për vendimet e mëvonshme për përkufizimin territorial të “Rajonit Autonom të Kosovës e të Metohisë” (Kushtetuta e Republikës Popullore të Jugosllavisë, 1946), [1] të “Krahinës Autonome të Kosovës e të Metohisë” (Kushtetuta e Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë, 1963) [2] dhe të “Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës” (Kushtetuta e Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë, 1974).[3]

1.2.         Trashëgimia kushtetuese e ligjore për përkufizimin territorial të njësive federative të ish – Jugosllavisë

Ish – Komisoni nuk ka marrë parasysh se përcaktimi i kufijve të brendshëm ishte eksluzivisht në duart e institucioneve qendrore federative dhe asnjëherë nuk ishte kompetencë e njësive federative (të republikave).

Rregullimi federativ i ish – Jugosllavisë është vendosur në Mbledhjen II të AVNOJ-it (KANÇJ), që ishte organ, politikë i cili krijoi organet federative të kohës. Me krijimin e njësive federative filloi edhe procesi i përcaktimit territorial të tyre. Mandati për përcaktimin territorial të njësive federative iu ngarkua Ministrisë së Konstituimit, e cila, krahas përgatitjes së Kushtetutës, përcaktoi edhe kriteret për përcaktimin e kufijve të brendshëm dhe në raste të veçanta formoi edhe komisione të posaçme për delimitim të vijave kufitare të njësive federative. Pra, përcaktimi i kufijve të brendshëm ishte kompetencë e centralizuar. Në kuadër të Ministrisë së Konstitutimit ekzistonte Departamenti për Formimin e Pushtetit Popullor, brenda të cilit ishte njësia e quajtur Seksioni për Delimitimin Territorial.[4] Kjo ministri u shua në fund të vitit 1946, kur mandati për çështjet e kufijve të brendshëm iu dha Ministrisë së Punëve të Brendshme.[5]

Sipas Kushtetutës së vitit 1946 të Republikës Federative Popullore të Jugosllavisë, është legjitimuar ndërtimi federativ i shtetit, i përbërë nga njësitë federale dhe nga krahinat / rajoni autonom (neni 2). Njëra nga krahinat autonome ishte Rajoni / Krahina Autonome e Kosovës. Mandatin për delimitimin e territoreve të njësive federative (republikave popullore) e kishte Kuvendi i RFPJ-së dhe kufijtë e republikave nuk mund të ndryshoheshin pa pëlqimin e tyre (Pjesa e parë, Kreu  III, neni 12), sikurse që organet qendrore të Republikës Federative Popullore të Jugosllavisë e kishin mandatin e zbatimit të ndarjes  territoriale ndërmjet republikave (Pjesa e dytë, kreu VI, neni 44, pika 4). Ky dokument juridik u pasua me kushtetutat e njësive federative dhe me ligjet për konstituimin dhe rregullimin e krahinave autonome. Sipas këtyre dispozitave kushtetuese, kufijtë territorialë të republikave federative nuk mund të përcaktoheshin nga organet republikane, por nga organet federative.

Kosova, sipas kësaj kushtetute, ishte “Krahinë Autonome” brenda Republikës Popullore të Serbisë dhe rrjedhimisht kufiri Kosovë – Mali i Zi ishte kufi i Republikës Popullore të Serbisë me Republikën Popullore të Malit të Zi. Autonomia dhe kompetencat e Krahinës Autonome të Kosovës u përcaktuan me Ligjin për Krijimin dhe Rregullimin e Rajonit Autonom të Kosovës dhe Metohisë (Zakon o ustanovljenju i ustrojstvo Autonomne Kosovsko Metohijske Oblasti), botuar në “Gazetën Zyrtare” të Serbisë, nr. 28/45 (1945). Përmes këtij ligji u përcaktua shtrirja dhe ndarja administrative e Kosovës (neni 1). Këtu fillon administrimi efektiv i territorit të Kosovës, territor ky i përkufizuar në bazë të procesit të përkufizimeve territoriale të njësive federative të ish – Jugosllavisë.

Nga viti 1946 e deri në vitin 1968, sidomos më 1974, kompetencat e Kosovës zgjerohen dhe Kosova njihet si Krahina Socialiste Autonome e Kosovës, si element konstituiv i Federatës Jugosllave dhe, përveç të së drejtës së administrimit të territorit, sipas kësaj kushtetute, nuk mund të ndryshoheshin kufijtë e Kosovës pa pëlqimin e saj. (Kushtetuta e ish – RSFJ nga viti 1974 në nenin 5).[6] Sipas Kushtetutës së ish – Jugosllavisë, kufijtë e Kosovës nuk kanë mundur të ndryshoheshin pa pëlqimin e saj, si dhe kufijtë e brendshëm (të republikave dhe të krahinave) nuk mund të ndryshoheshin pa pëlqimin e njësive gjegjëse, ndërsa kufijtë ndërkombëtarë të Jugosllavisë nuk mund të ndryshoheshin pa pëlqimin e të gjitha njësive (Kushtetuta e RSFJ, 1974, neni 4.5).

1.3.         Kriteret e pranuara nga njësitë federative, mbi të cilat u bazua përkufizimi territorial i njësive federative

 Nevoja e përcaktimit të kufijve të brendshëm ishte ngritur nga Kryesia e AVNOJ-it dhe nga Kryesia e Kuvendit të Përkohshëm Popullor, në fillim të 1945.[7] Këto dy organe kishin hartuar dokumentin e quajtur “Tezat” për ndërtimin e organeve të pushtetit popullor.[8]  Mbi parimet e shtruara në këtë dokument u formuan disa komisione, të cilat kishin për detyrë të hartonin propozime për përcaktimin e kufijve mes njësive federative. Të dhënat tregojnë se që nga maji, përkatësisht nga qershori e deri në nëntor 1945 u përcaktuan “kufijtë e përkohshëm”[9] të njësive federative të Republikes Popullore të Jugosllvisë (FNJ).

Përcaktimi i kufirit kishte karakter të përkohshëm, sepse përkufizimi përfundimtar do të zbatohet nga “organet kompetente”, që do të mandatohen me kushtetutën e ardhshme (1946). Përcaktimi i kufijve në këtë periudhë kishte për qëllim” lehtësimin e gjendjes politike në ato zona, për të siguruar funksionimin më të lehtë të qeverisjes dhe për zhvillimin më të shpejtë dhe më të favorshëm të jetës ekonomike”.[10]

Delimitimi i kufijve të njësive federative të vitit 1945, edhe pse u cilësua i përkohshëm, ai mbeti i përhershëm dhe u legjitimua në të gjitha kushtetutat e Jugosllavisë dhe të njësive konstituive të saj, dhe nuk u kontestua asnjëherë. Edhe pas miratimit të Kushtetutës së vitit 1946,[11] njësive federative iu dha mundësia për të dërguar propozimet e tyre për korrigjim eventual të delimitimit.

Më 15 maj 1946, Sekretariati i Qeverisë së Republikës Federative të Jugosllavisë u dërgon të gjitha republikave një Qarkore,[12] me të cilën është kërkuar nga njësitë federale: “…sa më shpejt që të paraqisni propozimet e mundshme për ndryshimin e vijave kufitare. Propozimet duhet të shpjegohen në detaje, duke përfshirë në vetvete përbërjen etnike të vendit të kërkuar, lidhjen e tij ekonomike dhe motivet për të cilat kërkohet ndryshimi. Propozimit t’i bashkëngjitet harta e republikës, ku, përveç kufijve të tashëm, gjithashtu mund të futni propozime për ndryshime në delimitim. Ky propozim zbatohet vetëm për kufijtë e brendshëm ndërmjet republikave dhe nuk përfshin pjesën e kufijve të republikave që janë në të njëjtën kohë kufijtë e sotëm me vendet fqinje.Në bazë të kësaj, nga Kosova ishte kërkuar që t’i kthehet pylli Vaganica (Haxhaj), i cili iu kishte marrë fshatarëve të këtij fshati në vitin 1931. Kjo kërkesë është miratuar .[13]

Nga këto dokumente shihet se kriteret e caktuara për delimitimin e kufijve të brendshëm ishin: kriteri etnik, ekonomik, politik dhe administrativ. Askund, në asnjë dokument, nuk përmendet kadastri.

1.4.         Baza juridike, politike e diplomatike mbi të cilën u bazua shpallja e shtetësisë së Republikës së Kosovës

 Dokumentet, mbi të cilat u legjtimua shpërbërja e ish – Jugosllavisë, pas vitit 1990, u bazuan në rregullimin adminsitrativ – kushtetues të ish – Jugosllavisë. Kështu, Komisioni i Badinterit legjitimoi sovranitetet kushtetuese e territoriale të ish – njësive federative dhe si të tilla ato u shndërruan në shtete sovrane sipas të drejtës ndërkombëtare.

Pakoja e Ahtisarit njeh kufijtë e Kosovës, siç ishin deri më 31 dhjetor 1988, kur Kosova kishte kushtetutën e saj me të cilën kufijtë e Kosovës janë të përcaktuar duke u bazuar në Kushtetutën e RSFJ-së, dhe e cila përcaktonte se kufijtë e brendshëm (të republikave dhe krahinave) nuk mund të ndryshoheshin pa pëlqimin e njësive gjegjëse, përkatësisht kufijtë ndërkombëtarë të Jugosllavisë nuk mund të ndryshoheshin pa pëlqimin e të gjitha njësive (Kushtetuta e RSFJ 1974, neni 4.5).

Në vazhdimësi, në dokumentet juridike të pas luftës 1999, mbi të cilat u administrua Kosova, territori i saj u përkufizua si territor i pandashëm. Korniza Kushtetuese për Vetëqeverisje të Përkohshme, e vitit 2001, më tutje përkufizon Kosovën si “territor i pandashëm”. Pra, me të gjitha dokumentet juridike ndërkombëtare e vendore, territori i Kosovës njihej siç ka qenë deri më 31 dhjetor 1988 dhe rrjedhimisht edhe kufiri me Malin e Zi, siç ka qenë i përcaktuar në vitin 1945.

Kjo vërtetohet, përveç të tjerash, edhe nga deklarata e Millovan Gjillasit,[14] i cili ka qenë personi më përgjegjës në procesin e ndarjes së territoreve brenda Jugosllavisë, sipas të cilit kufiri mes Kosovës dhe Malit të Zi ishte lënë në Çakorr e që vërtetohet nga teksti i Enciklopedisë ushtarake jugosllave,[15] sipas së cilës “Kufiri mes Malit të Zi dhe Serbisë shtrihet nga majat Bogiçe, Çakorr, Hajlë dhe Zhleb’’, e cila është pasuar edhe nga monografia KOSOVA, e botuar nga ASHAK në vitin 2011: “Në pjesën veriperëndimore Kosova kufizohet me Republikën e Malit të Zi, linja kufitare ka gjatësi rreth 78.6 km. Nga trekufiri Kosovë – Shqipëri – Mali i Zi e deri te trekufiri Kosovë -Mali i Zi – Serbi, linja kufitare shtrihet nëpër kuotat e larta të Bjeshkëve të Nemuna – Bogiçevicë, Moken, Hajlë dhe Zhleb. Linja kufitare në mes Kosovës dhe Malit të Zi pritet me dy arterje rrugore automobilistike në Qafë Kullë (1795 m) dhe Çakorr (1849m).” [16]

2.    Analiza nga aspekti i së drejtës ndërkombëtare

2.1.         Keqkuptimi dhe keqinterpretimi i së drejtës ndërkombëtare

Problemet, që kanë lindur nga Marrëveshja e nënshkruar për kufirin ndërmjet Kosovës dhe Malit të Zi, burojnë kryesisht nga ngutia, paaftësia dhe papërgjegjshmëria e ish- Komisionit Shtetëror.

Në fakt, akterët tanë politikë dhe profesionalë, që kanë qenë të përfshirë në çështjen e demarkacionit, ishin protagonistë ose viktima të një percepcioni të gabuar se çështjet lidhur me kufijtë duhet mbyllur sa më parë, sepse nga to varet ekzistenca ose konsolidimi i shtetit.

Sipas disave nga këta, “çështja e përcaktimit të kufijve është një kriter i shtetësisë”, sikurse Kosova të mos kishte pasur kufij me fqinjët. Për të argumentuar këtë, ata përmendnin Konventën e Montevideos, (1933), e cila, sipas tyre, precizon se shteti është i definuar,  nëse i ka këto elemente:

  • territorin e kufizuar;
  • popullatën e përhershme brenda territorit;
  • mënyrën e organizimit dhe të qeverisjes, dhe
  • kapacitete për të krijuar relacione ndërfqinjësore.

Ky tekst është përsëritur shumë herë në paraqitje të ndryshme të anëtarëve të ish – Komisionit dhe të personave të lidhur me të, në debate të ndryshme dhe në mjete të informimit publik, me qëllim që të krijohej përshtypja se këta udhëhiqen strikt sipas rregullave të së drejtës ndërkombëtare. Por, teksti i cituar tregon se këta jo vetëm se nuk e kanë njohur të drejtën ndërkombëtare, por as që e kanë cituar saktësisht dispozitën e Konventës për të Drejtat dhe Detyrat e Shteteve (Montevideo, 1933). Sipas Konventës, shteti si subjekt (person) i së drejtës ndërkombëtare duhet të ketë:

  • popullsinë e përhershme;
  • territorin e përcaktuar;
  • qeverinë; dhe
  • aftësinë për të hyrë në marrëdhënie me shtete të tjera.[17]

Bazuar në këtë, ish – Komisioni dhe akterë të tjerë, të përfshirë në këtë çështje, kanë përfunduar se çështja e demarkacionit është e ngutshme. Por, ajo që këta nuk kanë ditur, është se e drejta ndërkombëtare nuk kërkon që kufijtë e shtetit të jenë të përcaktuar saktësisht. Mjafton të ekzistojë një nukleus territorial i padiskutueshëm. Dhe për këtë ekzistojnë shembuj të shumtë në praktikën ndërkombëtare. Mjafton të përkujtojmë se shumica e shteteve të dala nga ish – Jugosllavia nuk i kanë të definuar saktësisht kufijtë e tyre, (Sllovenia, Kroacia, Bosnjë-Hercegovina, Serbia, Mali i Zi). Megjithatë, janë pranuar nga shumica e shteteve të botës dhe nga Organizata e Kombeve të Bashkuara.

Nga kjo del se qëndrimi i ish – Komisionit për nevojën “e përcaktimit të kufijve” është keqkuptuar dhe keqinterpretuar, sepse ndryshe nuk do të mund të shpjegohej njohja e Kosovës nga një numër aq i madh i shteteve, duke përfshirë këtu edhe shtetet më të rëndësishme të botës (SHBA, Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlanda Veriore, Gjermania, Franca, Italia etj.). Këtë e vërteton edhe mendimi këshillëdhënës i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë lidhur me ligjshmërinë e shpalljes së pavarësisë së Kosovës.

Për shtetet e dala nga ish – Jugosllavia, për Kosovën, por edhe për bashkësinë ndërkombëtare, rëndësi të veçantë ka qëndrimi nga “Deklarata për Udhëzimet për njohjen e shteteve të reja në Evropën Lindore dhe në Bashkimin Sovjetik”, që e kishte miratuar Këshilli i Ministrave të Bashkimit Evropian, më 16 dhjetor 1991, me të cilën parashikohej se ato do të “respektojnë paprekshmërinë e të gjithë kufijve, të cilët mund të ndryshohen vetëm në mënyrë paqësore dhe me marrëveshje të përbashkët.[18]

2.2.         Kuadri ligjor për kufij

Sipas rregullave të përgjithshme të së drejtës ndërkombëtare, problematika e kufijve në mes të shteteve është çështje e së drejtës ndërkombëtare. Për to vlejnë rregullat që janë përgjithësisht të pranuara në të drejtën ndërkombëtare.

Në praktikë, kufijtë përcaktohen duke u bazuar në parimin natyror – gjeografik, historik, gjeopolitik, etnik (parimi kombëtar), strategjik, shoqëror – ekonomik dhe në rregullat, përgjithësisht të pranuara, të së drejtës ndërkombëtare.

Në pajtim me këtë, çdokush, që është i përfshirë në procese të përcaktimit të kufijve, duhet t’i njohë dhe t’i aplikojë rregullat e përgjithshme të së drejtës ndërkombëtare. Kjo nuk është çështje diskrecionale, por është diçka që vetvetiu nënkuptohet. Dhe, e kundërta: çdo mospërfillje e rregullave të së drejtës ndërkombëtare i dëmton interesat vitale të shtetit, kurse në çështje që kanë të bëjnë me territorin, kjo mund të jetë bazë për përgjegjësi.

2.3.         Kuptimi i termave delimitacion dhe demarkacion

Sipas rregullave të së drejtës ndërkombëtare, që iu referohen kufijve, demarkacioni është një çështje thjesht teknike, që nënkupton shënimin e kufirit në terren me vënien e shenjave në tokë ose në ujë (gurëve, shtyllave, piramidave, fenerëve ndriçues në liqene etj.), pra që ka kuptimin e fjalës “për të shënuar” ose “për të ndarë (përkufizuar)” hapësirat e dy shteteve fqinje, ose për të ndarë saktë hapësirat midis shteteve fqinje me vënien e shenjave kufitare.[19] .

Në gjuhën shqipe, ky veprim e ka kuptimin e përshënjimit të kufirit[20]. Në fjalorët e gjuhëve të huaja, fjala demarkacion e ka kuptimin e shënimit të kufirit, që në serbisht, kroatisht shprehet me fjalët “obelježivanje granica; obelježiti granicu; oblježavanje granične linije.[21]

Pra, fjala është jo për përcaktimin e kufirit in abstracto, por për shënimin e kufirit në terren. Ky operacion realizohet në bazë të përshkrimit të kufirit dhe hartave duke fiksuar pikat ku vija kufitare ndërron dukshëm drejtimin, në të cilat ngrihen shtylla ose shenja të tjera kufitare.

Në gjuhët më të rëndësishme të botës, delimitacioni dhe demarkacioni definohen si më poshtë.

Në anglishte: “The determination of frontiers (boundaries) in treaty documents is called delimitacion, their determination on the spot – demarcation; the latter is done by demarcation commissions establishing boundary signs (border markers)”[22].

Sipas Enciklopedisë të së drejtës ndërkombëtare, delimitacioni e ka kuptimin e përshkrimit të kufirit në dokument të shkruar, kurse demarkacioni nënkupton shënimin e tij në tokë: “Delimitation means the actual description of a border in written document. Demarcation means the actual marking on the ground. … In procedures for the determination and delimitation of borders, the question of evidence is often crucial. Maps play an important role.”[23] .

Në tekste të së drejtës ndërkombëtare në gjuhën serbe, kroate, delimitacioni ka kuptimin e përcaktimit të vijës kufitare (utvrdjivanje granične linije), kurse demarkacioni e ka kuptimin e përcaktimit konkret të vendndodhjes dhe të shënjimit të kufirit (konkretno lociranje i obeležavanje granice).[24]

Në praktikë ndodh që komisionet për demarkacionin e kufirit të autorizohen, se mund të largohen (të shmangen) nga vija kufitare, që është përcaktuar me marrëveshje me të cilën është bërë delimitacion, në rast se përshkrimi i vijës kufitare dhe hartat nuk kanë qenë mjaft precize, por vetëm deri në 500 metra, nëse këtë e arsyetojnë rrethanat vendore, gjeografike ose arsyet ekonomike.[25]

Por, edhe kur paraqitet nevoja e modifikimit të drejtimit të vijës fillestare, ndryshimet e tilla bëhen për disa metra dhe në bazë të parimit të barazisë. Në këto raste, komisionet e tilla zbatojnë parimin e kompensimit.[26]

Nga kjo shihet qartë se ka dallime qenësore në mes të delimitacionit dhe demarkacionit dhe këtë është dashur ta dinë presidentë, kryeministra, ministra të punëve të jashtme dhe ata, të cilëve u besohet të zhvillojnë biseda me përfaqësuesit e shteteve të tjera për çështje kufitare. Dhe, e kundërta, mosnjohja e këtyre dallimeve ka bërë që të ekzistojnë dallime në objektiva të proklamuar nga komisione te të dy shteteve, e që më vonë kjo është reflektuar në qasje të ndryshme ndaj bisedimeve dhe në vetë tekstin e Marrëveshjes.

2.4.         Kompetencat e ish – Komisionit

Sipas rregullave të përgjithshme, qëllimi i bisedimeve duhet të jetë i definuar qartë. Precizimi i kompetencave, si rregull, bëhet duke pasur parasysh që propozimi për fillimin e procedurës për zhvillimin e bisedimeve dhe lidhjen e marrëveshjes duhet të përmbajë bazën kushtetuese, vlerësimin e marrëdhënieve me shtetin përkatës, arsyet pse propozohet lidhja e marrëveshjes, çështjet kryesore, për të cilat bisedohet, respektivisht elementet qenësore që duhet të përmbajë dhe propozimin e qëndrimeve të delegacionit, që e përfaqëson shtetin në lidhje me ato çështje.

Por, në pyetjen tonë se a ka pasur marrëveshje për bisedime me Malin e Zi, Ministria e Punëve të Jashtme na është përgjigjur se: sipas Ligjit nr. 04/L – 052, “nuk parashihet të ketë marrëveshje me shtetin tjetër për të zhvilluar negociatat”. Prandaj, “proceduralisht, sipas ligjit respektiv, negociatat mund të fillojnë dhe zhvillohen vetëm pas miratimit të nismës konkrete, e cila mund të bëhet nga Qeveria”. “Pra, nuk ka nevojë për marrëveshje të caktuar në mes të shteteve, në mënyrë që të fillohet me bisedime, pasi që ky aspekt nuk është pjesë e procedurës ligjore për nënshkrimin e një marrëveshjeje ndërkombëtare”.

Nga kjo përgjigje shihet se Ministria jonë e Punëve të Jashtme dhe Qeveria nuk dinë se: askush, që e përfaqëson shtetin, kurrë nuk shkon në bisedime pa u marrë vesh për çka do të bisedojë, madje edhe për mënyrën se si do të zhvillohen bisedimet. Përkundrazi, në të gjitha rastet e bisedimeve, atyre u paraprijnë përgatitjet e bisedimeve (bisedimet paraprake), pajtimi (marrëveshja) mbi nevojën e bisedimeve, pajtimi për rendin e ditës (marrëveshja për agjendën) dhe pajtimi (marrëveshja) për procedurën.

Dhe kjo është “marrëveshja për të filluar bisedimet”. Sipas kësaj, çdoherë “kur palët pranojnë që bisedimet janë të nevojshme dhe kushtet janë të favorshme, bëhet e mundur të diskutohet për agjendën e bisedimeve. Kjo lë të kuptohet se jo vetëm rënia dakord se për çfarë do të bisedohet, por edhe për renditjen, sipas së cilës do të merren në shqyrtim pikat e marrëveshjes”.[27]

Fatkeqësisht, kjo nuk ka qenë rast në marrëdhëniet e Kosovës dhe të Malit të Zi. Nga shkresat (vendimi për emërimin) dhe procesverbalet kuptohet se palët (Kosova dhe Mali i Zi) kanë pasur qëllime të ndryshme:

Kosova “të shënojë kufirin” me Malin e Zi (të bëjë demarkacionin), kurse Mali i Zi “të përcaktojë kufirin” me Kosovën, sikurse ai të mos ekzistonte (pra të bëjë delimitacionin).

Dhe kjo është parë që nga përcaktimi i mandatit të komisioneve përkatëse. Kështu, ish – Komisioni i Republikës së Kosovës ishte mandatuar për “Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror”, ndërsa mandati i Komisionit të Malit të Zi ishte përcaktuar të bëjë “razgraničenje i utvrdjivanje državne granice” e kjo nuk është “të bëjë shënjimin” (demarkacionin) e kufirit, por është “të caktojë“ apo “të vërë kufijtë“. Kjo dëshmohet nga të gjitha procesverbalet mbi bisedat në mes të delegacioneve të Kosovës dhe të Malit të Zi. Në procesverbale, delegacioni i Malit të Zi emërtohej “Komisija za obavljanje poslova razgraničenja i utvrdjivanja državne granice i pripremu za zaključenje medjunarodnih sporazuma o državnoj granici”, kurse ish – Komisioni ynë na paraqitet me emërtimin “Komisioni Shtetëror për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror”.

Faksimili 1.  Emërtimet e komisioneve

Nga kjo shihet se Komisioni i Malit të Zi ishte autorizuar për të biseduar me delegacionin e Kosovës për përcaktimin e vijës ndarëse në mes të dy shteteve (në gjuhën e tyre “razgraničenje”), që është sinonim për delimitacion dhe që ka kuptimin e “përcaktimit të kufirit në mes të shteteve”.

Prandaj, Komisioni i Malit të Zi jo rastësisht ishte emërtuar: “Komisija za obavljanje poslova razgraničenja i utvrdjivanja državne granice …”, pra pikërisht ishte mandatuar për të bërë delimitacion. Por, në procesverbale nga bisedat e dy delegacioneve në gjuhën shqipe, Komisioni i Malit të Zi emërtohej si: “Komisioni për demarkacion dhe përcaktimin e kufirit shtetëror …”, që nuk i përgjigjet emërtimit në gjuhën malazeze. “Razgraničenje” nuk është demarkim, por ka kuptimin “për të ndarë”, “për të caktuar” ose “për të vënë kufijtë”.

Faksimili 2.  Emërtimi të komisioneve në Gjuhën Shqipe

Kjo ka sjellë një situatë befasuese, në të cilën protagonistët e Marrëveshjes ose nuk kanë ditur, ose kanë fshehur faktin se punët përgatitore për lidhjen e marrëveshjes dhe Marrëveshja e nënshkruar nuk kishin të bënin me demarkacionin, siç definohet në të drejtën ndërkombëtare. Këtë e dëshmon neni 4 i Marrëveshjes, që tregon se puna e ish – Komisionit dhe Marrëveshja kishin të bënin me përcaktimin e kufirit, kurse shënimi i kufirit ishte lënë për më vonë, për një periudhë dyvjeçare, pas hyrjes në fuqi te kësaj marrëveshjeje.

Në të gjitha këto procesverbale, Komisioni ynë është emërtuar “Komisioni Shtetëror për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror”, kurse në tekstet në gjuhën malazeze “Državna komisija za obeležavanje i održavanje državne granice”.

2.5.         Mungesa e plotfuqishmërive

Në dokumentacionin e disponueshëm, nuk janë gjetur kopjet e plotëfuqishmërive dhe as shënime nëse ato janë shkëmbyer ose janë treguar nga kryesuesit e komisioneve të sipërpërmendura të Kosovës dhe Malit të Zi. Në këtë situatë, është dashur të kërkohen informata nëse ish-Komisioni ka qenë i pajisur me plotfuqi. Duke ju përgjigjur interesimit tonë lidhur me plotfuqinë, përfaqësuesi i Ministrisë së Punëve të Brendshme, në letrën e datës 9 tetor 2017, ka shpjeguar se: “Komisioni ka pasur fuqinë e plotë të veprimit, në pajtim me Ligjin për Kontrollin dhe Mbikëqyrjen e Kufirit Shtetëror, si dhe Vendimin e Qeverisë së Republikës së Kosovës për themelimin e Komisionit Shtetëror për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror.”

Nga vendimi për emërimin si dhe për vazhdim të mandatit të punës së ish – Komisionit dhe sipas procesverbaleve për bisedimet në mes të dy komisioneve, autorizimi i ish – Komisionit tonë kishte qenë ekskluzivisht të shënojë kufirin shtetëror. Ky autorizim do të duhej të ishte në plotëfuqishmeri (Full Power, punomočje), nëse janë dhënë nga shefi i shtetit ose nga ministri i Punëve të Jashtme. Plotfuqitë (punomočje; ang. special Full Powers; fr. pleins pouvoirs speciaux; span. plenos poderes especiales; rus. specialnie polnomoqija) janë akte me të cilat shprehet autorizimi i biseduesit dhe aftësia e tij që ta përfaqësojë shtetin plotvlefshëm. Këto jepen për shkak të rrezikut nga abuzimi i autorizimeve dhe magnitudës së dëmit, që mund të rezultojë nga kjo.

Autorizimi i tillë rregullisht saktësohet në plotfuqi dhe është dokument formal, që e lëshon autoriteti kompetent i një shteti, e me të cilin përcaktohet një ose më shumë persona që ta përfaqësojnë shtetin me rastin e bisedimeve, pranimin, vërtetimin e tekstit të një marrëveshjeje, të shprehin pajtimin e shtetit lidhur me marrëveshjen ose të kryejnë çfarëdo pune tjetër në lidhje me marrëveshjen (neni 2  dhe 7 i Konventës së Vjenës për të Drejtën e Traktateve).

Në pajtim me këtë, bisedimet në mes të shteteve për çfarëdo çështje fillojnë me shkëmbimin ose tregimin e plotfuqive, kurse ekzistimi i tyre është element qenësor për vlerën e traktateve. Për këtë arsye, në preambulën e marrëveshjeve rregullisht shënohet se biseduesit i kanë verifikuar plotfuqitë dhe konstatohet se ato kanë qenë në rregull. Por, edhe në këto raste, e drejta ndërkombëtare i lejon shtetit të refuzojë ratifikimin e marrëveshjes nëse ekzistojnë arsye të justifikueshme, si, p.sh.:

  • nëse janë tejkaluar kompetencat;
  • nëse biseduesit nuk u janë përmbajtur instruksioneve;
  • nëse marrëveshja është në kundërshtim me dispozitat kushtetuese;
  • nëse ka ekzistuar lajthimi i dyanshëm në lidhje me faktet relevante;
  • nëse është përdorur forca ose kërcënimi me forcë ndaj biseduesve;
  • nëse kanë munguar plotfuqitë;
  • nëse organi kompetent shtetëror refuzon të japë pëlqimin dhe
  • nëse opinioni publik e kundërshton etj. (që lidhet me rastin tonë konkret).

Duke u nisur nga këto, konsiderohet pa vlerë juridike cilido akt, që ka të bëjë me lidhjen e ndonjë marrëveshjeje, i bërë nga personi i paautorizuar, përveç nëse shteti e vërteton më vonë.

Nga kjo që u tha më sipër dhe nga përgjigjeja me shkrim të pranuara nga ministritë përkatëse, del se ish – Komisioni i ka tejkaluar kompetencat. 

2.6.         Tejkalimi i mandateve – abuzimi i autorizimeve

Në mungesë të plotfuqive, mandati i ish – Komisionit duhet nxjerr nga akte të tjera (nga vendimi për emërim ose vendimi për vazhdimin e mandatit dhe nga shkresa të ndryshme). Vetë Komisioni, në letrën dërguar ministrit të Punëve të Jashtme, z.Enver Hoxhaj, më 17 dhjetor 2013, shkruante:

“Komisioni Shtetëror për shënjimin dhe mirëmbajtjen e kufirit shtetëror (më tutje Komisioni) ka për detyrë t’i shënojë kufijtë në terren, me shtetet fqinje, ashtu si ka qenë territori i Kosovës në periudhën e autonomisë brenda RSFJ. Edhe vendimi politik për shpalljen e pavarësisë së Kosovës njëkohësisht është alokim – delinjim i territorit të shtetit i bazuar në kufirin e vitit 1974”.

Kjo përsëritet pak a shumë edhe në Raportin e ish – Komisionit Shtetëror për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror për Marrëveshjen e Shënimit të Kufirit ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi, të datës 12. 6. 2015. Në Raport shkruan se Qeveria e Republikës së Kosovës kishte emëruar Komisionin Shtetëror për Shënimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror, që ishte i “vendosur në bazë të marrëveshjes ndërkombëtare”. Sipas shpjegimit të Komisionit, Pakoja e Ahtisarit është konsideruar marrëveshje ndërkombëtare, me të cilën “Territori i Kosovës do të definohet nga vija kufitare e Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës brenda Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë, ashtu siç kanë qenë këto vija  kufitare më 31 dhjetor 1988”.

Në procesverbalin e datës 29. 4. 2013, thuhet: ”Gjatë negociatave për përcaktimin e linjës kufitare mes dy shteteve, duhet patur parasysh deklaratat e zyrtarve të lartë kosovarë dhe malazez”:

Në takimin zyrtar të ministrave të punëve të jashtme të Malit të Zi dhe të R. së Kosovës, z. Roqen dhe z. Hoxhaj, më 6. 8. 2011, mes të tjerash, është deklaruar: “ekziston pajtimi dypalësh që kufiri shtetëror është definuar në 1974, dhe demarkacioni do të jetë vetëm çështje teknike.”

Po ashtu, gjatë takimit zyrtar të ministrave të punëve të brendshme të Malit të Zi dhe të R. së Kosovës, z. Brajoviq dhe z. Rexhepi, me datë 21 qershor 2010, në Podgoricë, mes tjerash, është deklaruar: ”Kufiri administrativ, i cili ishte aktual në ish – Jugosllavi, konfirmohet si kufi shtetëror.”

Gjatë takimit zyrtar, më 8 prill 2013, në Podgoricë, mes ministrave të punëve të brendshme të Malit të Zi dhe të Kosovës, z. Konjeviq dhe z. Rexhepi, është deklaruar: ”Konfirmohet pajtimi dypalësh që përcaktimi i kufirit shtetëror mes Malit të Zi dhe R. Kosovës të jetë konfrom kufirit administrativ, i cili ishte përcaktuar në ish RSFJ, në vitin 1974…”

Nga këto dokumente shihet se ish – Komisioni e ka pasur të qartë se midis Kosovës dhe Malit të Zi kanë ekzistuar kufijtë administrativë, sikurse që kanë ekzistuar edhe midis të gjitha ish – njësive të federatës jugosllave (RSFJ), të cilët më vonë janë shndërruar në kufij ndërkombëtarë. Ajo që ka mbetur të bëhet pas pavarësimit të të gjitha njësive federale të ish – Jugosllavisë ka qenë demarkacioni ose shënjimi i vijave kufitare. Kjo detyrë (punë) është kryer pjesërisht, por kanë mbetur edhe plot të tjera, që presin të kryhen (kufiri Serbi – Kroaci; Kroaci – Slloveni; Kroaci – Mali i Zi etj.).

Ky dallim në të kuptuarit të detyrës tregon se Qeveria dhe ish – Komisioni është nisur nga prezumimi se ka ekzistuar një vijë administrative në mes të Kosovës dhe Malit të Zi, e cila është shndërruar në kufi ndërshtetëror (sipas vendimit të Komisionit të Badinterit), kurse Komisioni i Malit të Zi është nisur nga po ky prezumim se ka ekzistuar ky kufij i vitit 1974, por në praktikë gjithnjë ka insistuar që përcaktimi i vijës kufitare të mbështetet, eksluzivisht, mbi bazën e kriterit kadastral, duke përjashtuar kriteret mbi të cilat u bazua përcaktimi i kufijve të brendshëm të ish – Jugosllavisë dhe çdo kriter tjetër relevant i së drejtës ndërkombëtare.

Në këtë situatë, ish – Komisioni është dashur ta kishte të qartë se ajo që pretendon Komisioni i Malit të Zi është në kundërshtim me autorizimet e tyre dhe është dashur t’i ndërprejë bisedimet para se të harmonizohen objektivat, që pretendohen të arrihen, ose para se t’i ndryshohet mandati. Por kjo nuk ka ndodhur. Përkundrazi, në një shkëmbim të letrave në mes të kryesuesve të komisioneve, z. Milan Paunoviq dhe z. Murat Meha, datë 4 janar 2013 dhe 15 mars 2013, Milan Paunoviq angazhohet për vazhdimin e bisedimeve lidhur me ndarjen (përkufizimin) në mes të Malit të Zi dhe Kosovës dhe kryerjen e punëve të përkufizimit dhe të konfirmimit të kufirit shtetëror (“nastavak pregovora u vezi razgraničenja izmedju Crne Gore i Republike Kosovo” dhe “obavljanje poslova razgraničenja i utvrdjivanja državne granice”), e Murat Meha pajtohet për “vazhdimin e bisedimeve lidhur me kufirin shtetëror”; “për kryerjen e punëve në përcaktimin dhe konfirmimin e kufirit shtetëror”; “identifikimin – konfirmimin e shtrirjes së vijës kufitare”; “përcaktimin (utvrditi) e shtrirjes së vijës kufitare në mes të Malit të Zi dhe Republikës së Kosovës, që do të jetë pjesë përbërëse e Marrëveshjes për kufirin shtetëror”; dhe për “përgatitjen e projektmarrëveshjes për kufirin shtetëror në mes të Malit të Zi dhe Republikës së Kosovës (Pjesa tekstuale)”.

Kjo përgjigje e Murat Mehës dëshmon se ish – Komisioni është larguar nga mandati i besuar dhe ka pranuar kërkesën e palës malazeze që të bëhet përkufizimi (razgraničenje) i kufirit shtetëror. Por, për këtë Kuvendi i Kosovës nuk ka pasur kurrfarë njohurish, e as opinioni i gjerë s’ka ditur gjë. Pra, me këtë, ish – Komisioni ka bërë shkelje të rëndë, duke tejkaluar mandatin e dhënë në Vendimin e emërimit. (Vendimi nr.12/67 i datës 21. 3. 2012 dhe nr. 05/28 i datës 8. 5. 2015).

Në dokumentin e dërguar ministrit të Punëve të Jashtme, Enver Hoxha, më 17 dhjetor 2013, në pikën 4 “Sfidat kryesore për vijën kufitare”, theksohet: “sfida kryesore në vijën kufitare është paraqitur në zonën kadastrale Haxhaj dhe në vijën e rrugës Pejë – Rozhajë, vendi i quajtur Kulla. Për këtë është informuar ministri Hoxhaj, në takimin e datës 8 tetor 2013”, nga i cili është kërkuar mendimi për tejkalimin e kësaj sfide. Ndërsa në pikën 6 të këtij dokumenti kërkohet sugjerimi nga MPJ – ja, ku thuhet: ”Të veprohet me ndonjë ide të re nga MPJ, sipas supozimeve – Prima face, apo sipas dokumentacionit relevant ekzistues?”. Në dokumentacion nuk ka dëshmi se si është përgjigjur MPJ-ja, apo çfarë rekomandimesh ka marrë ish – Komisioni. Kjo është edhe një dëshmi se ish – Komisioni ka vepruar në bazë të instruksioneve verbale.

Nga dokumentacioni në dispozicion nuk kemi gjetur të dhëna se kush e ka autorizuar këtë shmangie nga mandati i dhënë. Kjo, gjithashtu, vërtetohet nga Raporti i ish – Komisionit Shtetëror për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror për Marrëveshjen e Shënimit të Kufirit ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi, të datës 12. 6. 2015. Në Raport theksohet: “Qeveria e Republikës së Kosovës … ka themeluar Komisionin Shtetëror për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror” … dhe ka emëruar “Komisionin Shtetëror për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e kufirit Shtetëror, të vendosur në bazë të marrëveshjes ndërkombëtare”.

Nga pikëpamja e së drejtës ndërkombëtare është e qartë se bisedat dhe lidhja e marrëveshjes me Malin e Zi ka qenë në shpërputhje të plotë me qëllimet e proklamuara të autoriteteve kosovare dhe se për këto opinioni publik nuk ka qenë i informuar, e kjo vërtetohet edhe me injorimin e Rezolutës së Kuvendit të Kosovës, të datës 25 qershor 2015, e cila në paragrafin 3 parashikonte që: “Kryeministri Isa Mustafa të ndërmarrë masa që Komisioni Shtetëror për shënimin e kufirit me Malin e Zi t’i bëjë sa më parë publike të gjitha diskutimet dhe çështjet e parashtruara nga pala malazeze”, si dhe në paragrafin 4, ku kërkohej nga “Qeveria të raportojë në Kuvend para miratimit të elaboratit ndërkufitar Kosovë – Mali i Zi”.

Faksimili 3. Rezuluta e Kuvendit të Kosovës

Madje, edhe pas nënshkrimit të Marrëveshjes fshihej fakti se është lidhur marrëveshje për kufi e jo për shënjimin e kufirit (demarkacionin). Demarkacioni i kufirit mbetej të bëhej më vonë.

Sipas Nenit 4 të Marrëveshjes për kufirin shtetëror ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi: “Kufiri shtetëror ndërmjet palëve do të shënohet me shenja kufitare; Kufiri shtetëror ndërmjet palëve do të shënohet në periudhën prej dy vjetësh nga hyrja në fuqi e kësaj Marrëveshjeje”.  Sipas tekstit në gjuhën malazeze: “Državna granica izmedju Strana biće obilježena graničnim oznakama. Državna granica izmedju Strana obilježiće se u roku od dvije godine od stupanja na snagu ovog Sporazuma.” Teksti identik është edhe në gjuhën angleze. Aty shkruan: “The State border between the Parties shall be marked by border markings. The state border between the Parties shall be marked within a period of two years from the entry into force of this Agreement.”

Ky tekst tregon se Marrëveshja e lidhur nuk ka qenë marrëveshje për demarkacionin e kufirit në mes Kosovës dhe Malit të Zi, por ka qenë marrëveshje për kufij të rinj. Përkundër kësaj, shumë udhëheqës shtetërorë (presidentë, kryeministra, ministra, udhëheqës të partive në pushtet etj.), kanë vazhduar të përhapin përfytyrimin e gabuar për Marrëveshjen dhe i kanë sjellë në lajthim ndërkombëtarët për sa i përket karakterit të Marrëveshjes. Të gjithë këta kanë folur për marrëveshje për demarkacionin e kufirit e jo për marrëveshje për kufirin e ri. Kjo ka sjellë pasoja që shumë shtete dhe Bashkimi Evropian të insistojnë që Kosova ta ratifikojë këtë marrëveshje, sepse mendojnë se fjala është për marrëveshje për demarkacionin e kufirit, e jo për marrëveshje për përcaktimin e kufirit me të cilën vija kufitare është zhvendosur për 5 – 6 kilometra në brendinë e territorit të Kosovës në dy sektorët më të rëndësishëm të kufirit Kosovë – Mali i Zi (Çakorr dhe Kullë).

2.7.                   Inferioriteti profesional dhe politik i ish – Komisionit tonë

Procesverbalet nga mbledhjet e komisioneve shtetërore të Kosovës dhe të Malit të Zi shpërfaqin se kush dhe si e ka përfaqësuar Kosovën. Nga ato kuptojmë se të gjitha punët lidhur me punën e komisioneve i ka bërë Komisioni i Malit të Zi. Ky konstatim imponohet vetvetiu kur lexohet Raporti për zhvillimin e bisedimeve për përgatitjen dhe për lidhjen e Marrëveshjes për kufirin shtetëror në mes të Malit të Zi dhe Republikës së Kosovës, (Izveštaj o vodjenju pregovora na pripremama za zaključivanje Sporazuma o državnoj granici izmedju Crne Gore i Republike Kosovo, Podgorica, april 2015. godine). Ky Raport është publikuar nga autoritetet malazeze në prill të vitit 2015.

Sipas Raportit: “Pala malazeze ka marrë për detyrë të përgatisë Projektin e Rregullores së punës për punën e përbashkët të komisioneve për kufirin Mal i Zi – Republikë e Kosovës dhe Projektin e Udhëzimeve të trupit të përbashkët të punës për dokumentacion dhe identifikim të vijës kufitare dhe për përgatitjen e dokumenteve kufitare” (Mbledhja e parë e komisioneve, 7. 11. 2012);

– Komisionet “janë dakorduar që z. Millan Paunoviq të përgatisë versionin fillestar të draftmarrëveshjes mbi kufirin shtetëror (pjesën juridike të marrëveshjes, për t’u dakorduar më tej)” (Mbledhja e dytë e komisioneve, 25 – 26 mars 2013);

– “Pala malazeze ka marrë për detyrë që, pas përcaktimit të shtrirjes së vijës kufitare në mes të dy shteteve, të përgatisë Projektin e pjesës juridike të marrëveshjes për kufirin shtetëror në mes të Malit të Zi dhe Republikës së Kosovës, me qëllim të harmonizimit dhe përgatitjes për nënshkrim” (Mbledhja e katërt e komisioneve 28 – 29 maj 2013);

– “Pala malazeze i ka dorëzuar palës kosovare draft Marrëveshjen për kufirin shtetëror në mes të Malit të Zi dhe Republikës së Kosovës, me qëllim të harmonizimit dhe përgatitjes për nënshkrim” (Mbledhja e gjashtë e komisioneve 9 – 10. IX. 2013);

– “Pala malazeze do të përgatisë, për harmonizim deri në mbledhjen e ardhshme, Udhëzimin e përbashkët për shënimin e kufirit shtetëror, mirëmbajtjen e vijës kufitare, shenjave kufitare dhe brezit përgjatë kufirit midis Malit të Zi dhe Republikës së Kosovës” (Mbledhja e tetë e komisioneve, 12 nëntor 2013);

– “Pala malazeze do të përgatisë Draft Marrëveshjen në mes të Qeverisë së Malit të Zi, Këshillit të ministrave të Republikës së Shqipërisë dhe Qeverisë së Republikës së Kosovës për pikën ku takohet kufiri shtetëror në mes të Malit të Zi, Republikës së Shqipërisë dhe Republikës së Kosovës, që është i shënuar me shenjën trekufitare dhe për mirëmbajtjen e tij” (Mbledhja e tetë e komisioneve, 12 nëntor 2013 dhe Mbledhja e njëmbëdhjetë e komisioneve, 14 shkurt 2014) etj.

Këto fragmente, që pasqyrojnë rrjedhën e punës së ish- Komisionit për demarkacionin e kufirit në mes të Kosovës dhe Malit të Zi, shpërfaqin:

  • inferioritet profesional dhe politikë;
  • mosnjohjen e rregullave mbi bisedimet midis shteteve;
  • mosnjohjen e rregullave elementare të së drejtës ndërkombëtare diplomatike dhe të përgjithshme;
  • mos respektim të rregullave të ligjit për Marrëveshjet ndërkombëtare dhe
  • ç’është më e keqja, pranimin e një raporti që fyen dinjitetin tonë shtetëror

Kjo ka bërë që ish – Komisioni i Kosovës të pranojë që bashkëbiseduesit (pala malazeze) të kërkojnë nga ta “të shpjegojnë“, “të deklarohen” etj., që janë shprehje normale në procese gjyqësore, por jo në biseda ndërmjet delegacioneve shtetërore, përjashto këtu Paqen Preliminare të Shën – Stefanit, Marrëveshjen e Brest – Litovskit, Paqen e Versajës, Kapitullimin e Munihut, ose ndonjë rast të ngjashëm me këto.

Por, gjëja më e keqe ka të bëjë me faktin se këta kanë biseduar me palën malazeze jo për demarkacionin e kufirit, por për “përcaktimin e shtrirjes së kufirit” dhe për “përgatitjen e propozimit të marrëveshjes për kufirin shtetëror mes Malit të Zi dhe Republikës së Kosovës”, që është fshehur nga Kuvendi dhe nga opinioni i Kosovës. Në procesverbale të Komisionit tonë përsëriten shprehjet: “përcaktimi i shtrirjes së kufirit” (Takimi i parë i komisioneve, 7. XI. 2012); “draft marrëveshja për kufirin shtetëror” (25 – 26. III. 2013; 9 – 10. IX. 2013; 14 – 15. X. 2013; 6 – 7. XII. 2013); “përcaktimi i drejtimit të vijës kufitare”, ose “i shtrirjes së vijës kufitare” (28 – 29. V. 2013); “drejtimi i shtrirjes së linjës kufitare” (9 – 10. IX. 2013) etj., që tregon se Komisioni ynë nuk është marrë me shënimin e kufirit, siç i paraqitej rregullisht opinionit të Kosovës, por ishte marrë me delimitacionin ose përcaktimin e shtrirjes së kufirit në mes të Malit të Zi dhe Kosovës. Këtë e dëshmojnë shprehjet, që janë karakteristike për delimitacionin, si, p.sh.: “përshkrimi tekstual i vijës kufitare”, “përshkrimi tekstual i shtrirjes së kufirit shtetëror midis Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi”, “përshkrimi dhe skicimi i linjës kufitare”, “përshkrimi në hartë“, “hartat topografike me linjën kufitare” etj.

Të gjitha këto tregojnë se ish – Komisioni ose nuk ka ditur cili është mandati i tij, ose me vetëdije është larguar nga mandati. Ata është dashur të dinë se demarkacioni është shënim i vijës kufitare në terren; se kjo bëhet duke u bazuar në përshkrimin e vijës kufitare dhe në harta topografike me vija kufitare; dhe se kadastri nuk është kriter i vetëm për caktimin e kufijve. Nëse këto janë të sakta, atëherë ish – Komisioni dhe ata që symbyllur e përkrahin punën e tij, ia kanë borxh opinionit që t’ia shpjegojnë, para se të na bindin për profesionalizmin e tyre dhe korrektësinë e punës së bërë, në cilin libër të së drejtës ndërkombëtare kanë gjetur rregullën “përgjithësisht të pranuar se kufijtë e dikurshëm kadastral… janë kufij shtetërorë”; se drejtimi i kufirit shtetëror përcaktohet “ekskluzivisht në bazë të dokumentacionit të vlefshëm kadastral” etj. (Sic ?!).

Rreth çështjes së kadastrit është mirë të konsultohet edhe mendimi i arbitrazhit në rastin e Sllovenisë me Kroacinë, në paragrafët nr. 347 dhe nr. 348, ku konfirmohet se kufijtë kadastralë është dashur të jenë në pajtim me kufirin administrativ – republikan. E nëse kufiri kadastral dallon nga kufiri administrativ – republikan, atëherë është kufiri kadastral që duhet përshtatur me kufirin administrativ – republikan dhe jo e kundërta. Gjithashtu, konfirmohet se kufiri kadastral nuk është mbizotërues automatikisht mbi ndonjë evidencë, që tregon se kufiri administrativ është mbi këtë parim.[28] 

2.8.         Injorimi i parimit Uti Possidetis

Në disa raste të përcaktimit të kufijve shtetërorë si kriter është marrë parimi Uti Possidetis. Me këtë parim kuptohet se kufijtë e një shteti, të cilët kanë pasur natyrë të kufijve administrativë, siç ishte rasti me shtetet e dala nga ish – Jugosllavia, transformohen në kufij ndërkombëtarë.

Në rastin e Kosovës, ish – Komisioni e ka shpërfillur parimin  Uti Possidetis dhe e ka përmendur në mënyrë krejtësisht të pakuptimtë dhe me qëllim manipulimi, për të fshehur lëshimet gjatë procesit të vendosjes së kufirit të ri me Malin e Zi.

Ish – Komisioni nuk i ka përfillur njohuritë për përmbajtjen e Uti Possidetis, as për domethënien e tij në kontekstin e shënimit të kufirit të Kosovës në drejtim të Malit të Zi. Kjo përmbajtje mund të kuptohet vetëm atëherë kur të dihet qartë se asnjëherë dhe në asnjë rast në kontekstin ish – jugosllav nuk ka ndodhur vënia e kufijve të rinj në mes të republikave ish – jugosllave pa pasur një marrëveshje paraprake.

Në disa raste, pas zhbërjes së ish – Jugosllavisë, ka pasur komisione mikste ndërshtetërore për identifikimin e vijës kufitare, në kuadër të të cilave më pastaj janë themeluar dhe kanë funksionuar nënkomisionet mikste për shënjim të kufijve.

Ky nuk ka qenë rasti me ish – Komisionin, i cili ka pasur një detyrë krejtësisht administrative e teknike dhe me mandat të kufizuar, që nuk përfshin delimitimin, duke u nisur gabimisht nga premisa se ka një marrëveshje ndërkombëtare me Malin e Zi.

Siç dihet, Kushtetuta e Kosovës e vitin 1974 ka qenë bazë për ushtrimin e çdo aktiviteti publik brenda territorit të Kosovës deri më 31. 12. 1988, siç del edhe nga Plani i Ahtisarit, që dëshmon vazhdimësinë e përkufizimit territorial të Kosovës nga viti 1945-46 deri më 1974 (në pjesën e kufirit Kosovë – Mali i Zi).

Se cili ka qenë dhe është territori i Kosovës, dëshmohet me dokumente të tjera, që kanë rëndësi juridike dhe administrative, siç janë: aktet normative, hartat topografike (IGJU) dhe hartat e tjera të institucioneve të rëndësishme të kohës, me bazë ligjore të qartë të vijave administrative – politike për kufijtë e Kosovës.

Kjo përbën esencën e parimit Uti Possidetis në rastin e Kosovës, ashtu siç përcaktohet në formulimin e nenit 3.2 të Shtojcës VIII “Sektori i Sigurisë në Kosovë” të Planit të Ahtisarit.

Kufiri adminsitrativ në mes të Kosovës dhe Malit të Zi nga viti 1945 – 46 dhe deri më tani nuk ka ndryshuar. Në të vërtetë, para kësaj periudhe, gjatë kohës së Mbretërisë së Jugosllavisë, as Mali i Zi e as Kosova nuk kanë pasur identitet territorial administrativ – juridik me rëndësi kushtetuese juridike dhe ndërkombëtare.

 

Harta 1. Mbretëria e Jugosllavisë (1929-1939), ndarja administrative në banovina

  

Harta 2. Ndarja territoriale e Jugosllavisë nga 1941-1945.

 

Harta 3. Ndarja territoriale e Jugosllavisë pas Luftës së Dytë Botërore

2.9.         Kadastri nuk mund të jetë kriter ekskluziv në caktimin e kufijve në të drejtën ndërkombëtare

Procedura e përcaktimit të kufijve rregullisht kalon nëpër dy faza: faza e delimitacionit dhe faza e demarkacionit. Procesi i delimitacionit fillon me pajtimin e shteteve për parimet, kriteret dhe teknikat e delimitacionit, që do të përdoren. Ato mund të zgjedhin që kufiri të përcaktohet sipas kreshtave më të larta, ujëndarjes (vodomedja, Watershed) e në raste kur kufiri përzgjidhet të kalojë rrjedhave ujore, të përzgjedhin si kriter mesin e lumit ose vijën e thellësisë më të madhe ose vijën lundruese (Thalweg). Këta janë kufij natyrorë (të përcaktuar nga natyra) dhe i përgjigjen kriterit ushtarak ose strategjik. Këtë punë e bëjnë diplomatët, nga të cilët kërkohet të kenë njohje adekuate të gjeografisë, të politikës, të strategjisë etj. Ndonjëherë, përcaktimi i kufirit është bërë duke u bazuar në kriterin etnik (parimi kombëtar), nëse kufiri është vendosur me plebishit, ose në bazë të parimit historik, ku për bazë janë marrë ndarjet e mëparshme (Uti Possidetis 1810, ose Uti Possidetis 1821).

Me rastin e shpërbërjes së ish – Jugosllavisë, kufijtë administrastivë në mes të republikave dhe krahinave (kufijtë e AVNOJ-it) janë shndërruar në kufij ndërshtetërorë. Por, kurrë gjatë historisë kufijtë nuk janë përcaktuar vetëm në bazë të kadastrit e as që e drejta ndërkombëtare e njeh kadastrin si kriter të vetëm për ndarje midis shteteve. Këtë pohim e dëshmojnë me dhjetëra shembuj.

Foto 1. Ndarja e kufirit Holande-Belgjike.

Foto 2. Ndarja e kufirit Slloveni-Kroaci

Foto 3. Shembull i kufirit Slloven

Demarkacioni është fazë vijuese dhe ka të bëjë me transferimin në terren të delimitacionit të akorduar. Gjatë demarkacionit mund të bëhet edhe rektifikacioni i delimitacionit të akorduar, po qe se zbatimi i kritereve, për të cilat janë marrë vesh, është i pamundshëm (i parealizueshëm) dhe sjell rezultate absurde.

Nga dokumentet e disponueshme shihet se ish – Komisioni ka pranuar të negociojë me palën malaziase për përcaktimin e kufirit (delimitacionin) e që nuk ka qenë fare në mandatin e tij. Por, edhe atëherë, qysh në fillim, janë shfaqur mospajtime rreth kriterit / kritereve themelore për përcaktimin e kufirit. Sipas Raportit për zhvillimin e bisedimeve për përgatitjen për të lidhur Marrëveshjen për kufirin shtetëror në mes të Malit të Zi dhe Republikës së Kosovës (prill 2015), që kishte parashtruar Komisioni i Malit të Zi: “Pala malaziase dhe ajo kosovare kanë prezantuar pikëpamjet e tyre për drejtimin e shtrirjes së vijës kufitare. Pala malaziase ka prezantuar drejtimin e shtrirjes së vijës kufitare, në bazë të dokumentacionit të vlefshëm kadastral, përkatësisht të të dhënave në procesverbalet për përkufizimin kadastral të komunave kufitare. Pala kosovare ka prezantuar dy versione të drejtimit të shtrirjes së vijës kufitare, të cilat dallohen në masë të konsiderueshme në raport me të dhënat malaziase për vijën kufitare.”

Pas kësaj, Komisioni i Malit të Zi ka vazhduar të insistojë se përvijëzimi i vijës kufitare duhet bërë sipas kadastrit, kurse ish – Komisioni kosovar ka pranuar t’i nënshtrohet diktatit të Malit të Zi. Në dokumentin e Malit të Zi shkruan: “Pala kosovare ka deklaruar se pajtohet me qëndrimin përgjithësisht të pranuar se kufijtë e dikurshëm kadastralë (nënvizimi ynë) administrativë në mes të R. Kosovës dhe Malit të Zi janë kufij shtetërorë dhe në këtë pikëpamje pranojnë të vazhdojnë bisedimet në harmonizimin e vijës kufitare dhe se “drejtimi i kufirit shtetëror mund të përcaktohet vetëm dhe ekskluzivisht në bazë të dokumentacionit të vlefshëm kadastral (nënvizimi ynë), përkatësisht procesverbalit mbi përkufizimin kadastral të komunave kufitare”.

Në Raportin për zhvillimin e negociatave për përgatitjet për lidhjen e Marrëveshjes për kufirin shtetëror në mes të Malit të Zi dhe Republikës së Kosovës, nga prilli i vitit 2015,  shkruan tekstualisht: “Palës kosovare i është dorëzuar në mbledhjen e mëparshme dokumentacioni i vlefshëm kadastral për territorin e Haxhajve dhe i është kërkuar të shpjegojnë “zahtijevano da objasne”, (nënvizimi ynë) në çfarë baze është bërë “ndryshimi” i vijës kufitare dhe në bazë të cilës procedurë juridike … “ dhe i është kërkuar të deklarohet “da se Kosovska komisija izjasni”, (nënvizimi ynë), në bazë të çfarë procedure juridike është bërë ndryshimi i drejtimit të vijës kufitare në territorin e Haxhajve dhe rajonit Kullë – Kroni i Sokolit (Savino Vodë), që është e pandryshueshme dhe identike nga 1929, 1932, 1952, 1974 deri sot”[29] etj.

Nga kjo shihet se Komisioni i Malit të Zi insistonte të rikthente disa vija ndarëse, që ishin vendosur në mes të dy luftërave botërore nga regjimi monarko – fashist i Jugosllavisë, i cili bënte çmos për t’ia vështirësuar, ose për t’ia pamundësuar jetën popullatës shqiptare të këtyre trevave. Në kuadër të këtyre masave ka qenë edhe marrja e pyllit Vaganica nga shqiptarët (banorët e Rugovës) në favor të banorëve të Velikës, në bazë të një vendimi të Gjykatës së Madhe në Podgoricë, në vitin 1931.

Me gjithë këto, ish – Komisioni është përpjekur ta arsyetojë vijën e re kufitare, duke përmendur harta topografike nga viti 1925 dhe harta kadastrale nga viti 1931 – 33, kur as Kosova e as Mali i Zi nuk kanë ekzistuar si entitete politike. Kjo vlen edhe për ata që përmendin harta nga viti 1940 e sidomos për ata që kërkonin që kufiri Kosovë – Mali i Zi të përcaktohet sipas vijës ku ka qenë kufiri i Malit të Zi me Kosovën në vitin 1912 kur “Metohija” (pjesa e sipërme e Rrafshit të Dukagjinit) ishte pushtuar nga Mali i Zi.

2.10.    Marrëveshja nuk ka hyrë në fuqi dhe nuk mund të prodhojë efekte juridike

Kosova është shtet i pavarur, sovran, dhe që nga lindja është zotuar se do t’i respektojë rregullat e përgjithshme të së drejtës ndërkombëtare, rregullat e së drejtës zakonore ndërkombëtare dhe parimet e përgjithshme juridike, të pranuara nga kombet e qytetëruara.

Marrëveshja për kufirin shtetëror në mes të Republikës se Kosovës dhe Malit të Zi nuk prodhon efekte juridike derisa të ratifikohet. Sipas nenit 14 të Konventës së Vjenës pajtimi i shtetit për marrëveshjen shprehet me anë të ratifikimit. Kjo është e paraparë shprehimisht edhe me nenin 12 të marrëveshjes për kufirin shtetëror ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi, “Kjo Marrëveshje i nënshtrohet ratifikimit dhe hyn në fuqi në ditën e pranimit të njoftimit të fundit dërguar nëpërmjet kanaleve diplomatike, me të cilën palët njoftojnë njëra – tjetrën që kanë përmbushur procedurat e tyre të brendshme ligjore, të domosdoshme për hyrjen e saj në fuqi.” Procedurat për ratifikim i cakton ligji nr. 04/L-052 i datës 16.12. 2011 për marrëveshjet ndërkombëtare(neni 10 paragrafi 1).

Në pajtim me këtë rregull, Mali i Zi e ka ratifikuar Marrëveshjen e nënshkruar më 26 gusht 2015 dhe e ka përmbushur kushtin për hyrje të marrëveshjes në fuqi. Por, Marrëveshja në Kosovë është pritur me kundërshtime të mëdha. Për këtë arsye, Marrëveshja jo vetëm që nuk është ratifikuar, por as që është proceduar në Kuvend, me përjashtim të rastit kur njëherë ishte vënë në rend të ditës dhe ishte tërhequr, pasi që Kryeministri kishte kuptuar se Kuvendi do ta refuzojë. Sipas kësaj, kjo Marrëveshje nuk ka hyrë në fuqi dhe as që mund të prodhojë çfarëdo efekti juridik.

E drejta ndërkombëtare është e qartë, se marrëveshja ndërkombëtare nuk është bërë përfundimtare me faktin se është e nënshkruar (përpos nëse me marrëveshje ndërkombëtare parashikohet se ajo hyn në fuqi në momentin e nënshkrimit). Ratifikimi është pëlqimi përfundimtar i shtetit se e pranon marrëveshjen e nënshkruar. Në Konventën e Havanës për Traktatet (1928) parashikohet se: “Marrëveshjet bëhen të detyrueshme vetëm pas ratifikimit nga palët kontraktuese, madje edhe po qe se ky kusht nuk është i stipuluar (paraparë) në plotfuqi të biseduesve ose nuk paraqitet në këtë Marrëveshje”.

Kosova, pra, pa dyshim, mund të bazohet në rregullimin brenda nenit 18 të Traktatit të Vjenës mbi të Drejtën e Traktateve Ndërkombëtare (TVPNM-së), mbase nga dita e themelimit të saj është e lidhur me të drejtën zakonore ndërkombëtare, që është në fuqi.

Rregullimi, sipas këtij neni, ka rëndësi të veçantë për të hedhur dritë mbi numrin e madh të marrëveshjeve ndërkombëtare, që nuk kanë filluar kurrë të vlejnë, mbase shtetet kanë mbetur vetëm në nënshkrim.[30]

Pra, Kosova mund të shprehë qartë, kurdoherë pas nënshkrimit (por para ratifikimit apo jo të saj), se nuk do të bëhet kontraktuese e Marrëveshjes mbi kufij në mes Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi. Këtë gjë mund ta bëjë kështu:

  • me deklarim të qartë apo
  • implicite me sjellje të vetë.

 Po qe se Kosova e bën këtë gjë, Mali i Zi nuk mund të kërkojë më që Kosova të përmbahet në veprime, për të cilat mund të hidhet poshtë përmbajtja dhe qëllimi i Marrëveshjes për kufi në mes të Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi.

Vendimi se a do të ratifikojë apo jo shteti marrëveshjen ndërkombëtare pas nënshkrimit, është krejtësisht vendim subjektiv i çdo shteti, i cili sa i përket kësaj është tërësisht i lirë. E drejta ndërkombëtare kontraktuale bazohet në pajtimin e vullnetit të shteteve dhe çdo shtet është sovran në dhënie të pajtimit të vet, përderisa nuk do të ishte në kundërshtim me normat kognitive të së drejtës ndërkombëtare. Shikuar nga këndi i së drejtës ndërkombëtare, shtetet e treta nuk kanë asnjë arsyetim ndërkombëtar juridik të kërkojnë nga shteti ratifikimin e marrëveshjes ndërkombëtare.

Në doktrinë nuk është krejt e qartë se a mund të bazohet shteti në faktin se është shkelur neni 18 i Traktatit të Vjenës mbi të Drejtën e Traktateve Ndërkombëtare (TVPNM-së), para se të shprehet qartë qëllimi i shtetit tjetër. Ai duhet të konfirmojë qartazi, pas shprehjes së qartë të qëllimit, si vijon:

Për Kosovën është tejet me rëndësi që të merret qëndrimi se a dëshiron ta ratifikojë apo jo Marrëveshjen, mbase teorikisht, Mali i Zi edhe pas vendimit të mëvonshëm të Kosovës, e cila do të shprehte qartë vullnetin e vet, do të pohonte se Kosova e ka shkelur obligimin e vet ndërkombëtar juridik, siç del nga neni 18 i Traktatit të Vjenës mbi të Drejtën e Traktateve Ndërkombëtare (TVPNM-së), për periudhën e ndërmjetme, pra nga nënshkrimi e deri te shprehja e qartë se marrëveshjen nuk do ta ratifikojë.

Bazuar në të drejtën ndërkombëtare, në pajtim me rregullat juridike – zakonore, që janë shkruar në nenin 18 të Traktatit të Vjenës mbi të Drejtën e Traktateve Ndërkombëtare (TVPNM-së), shteti palë e ka lirinë e plotë që kurdoherë, pas nënshkrimit, të shprehë qëllimin e vet që Marrëveshjen të mos e ratifikojë dhe për këtë nuk ka nevojë të arsyetohet.

Janë interpretime arbitrare e të gjithë atyre që insistojnë se çështja e hyrjes në fuqi e Marrëveshjes me Malin e Zi është “punë e kryer”, pa marrë parasysh se kush i thotë dhe prej nga vijnë ato. Ata, kushdo qofshin, nuk e dinë se “E drejta e ratifikimit nënkupton edhe të drejtën e refuzimit” (A right of ratification implies a right of refuzal).[31] Në të vërtetë, marrëveshja, edhe pas ratifikimit, konsiderohet se nuk ka qenë në fuqi nga dita e nënshkrimit deri te ratifikimi.[32]

3.    Analiza nga aspekti i së drejtës së brendshme

3.1.         Konstituimi i Kosovës dhe delimitacioni i  kufijve të saj

Sikundër është shtruar, statusi politik dhe kushtetues i Kosovës, në pajtim me raportet e forcave politike në Jugosllavinë federative, në vitet 1946, 1953, 1963, 1968, 1974, 1989, 1992, 2008, ka pasë ndryshuar nga autonomia territoriale – administrative, në autonomi politike – kushtetutare, në autonomi territoriale – administrative dhe, përfundimisht, në shtet demokrat, sovran, të pavarur. Ndërkaq,  kufiri ndërmjet Kosovës dhe Malit të Zi, përkundër statustit  politik – kushtetutar, nga viti 1946 nuk ka pësuar kurrfarë ndryshimi në pajtim me zgjidhjet kushtetutare të sipërpërmendura.

Në aspektin kushtetues, sipas kushtetutave të të gjitha vendeve sovrane dhe të pavarura, fitimi dhe humbja e territorit, si dhe caktimi i kufijve shtetërorë, bie në kompetencë të organit përfaqësues– Kuvendit.

Kjo ka të bëjë me faktin se në asnjë fazë të caktimit të kufijve shtetërorë, apo të procesit të fitimit dhe të humbjes së territorit shtetëror, nuk mund të përjashtohet roli i këtij organi: kjo përfshin çdo hap, që nga caktimi i komisioneve mikste (të përziera) ndërshtetërore, kontrolli i punës  së tyre e deri te ratifikimi përfundimtar i punës së tyre në Kuvend.

Sipas Kushtetutës së Republikës së Kosovës, neni 18.1 [‘’Ratifikimi i Marrëveshjeve Ndërkombëtare”], çdo marrëveshje ndërkombëtare, që ka të bëjë me “territorin, paqen, aleancat, çështjet politike dhe ushtarake”, miratohet nga Kuvendi i Kosovës me votat e dy të tretave (2/3) e të gjithë deputetëve. Kjo do të thotë se pa këtë votim nuk mund të ketë asnjë detyrim të vlefshëm për Kosovën në aspektin ndërkombëtar.

Ish – Komisioni është formuar dhe ka një bazë krejt tjetër juridike nga ajo që duhet ta ketë një komision për caktimin e kufirit nga e para. Baza juridike e ish – Komisionit ka qenë një ligj i brendshëm, jo një marrëveshje ndërkombëtare, përkatësisht Ligji i Republikës së Kosovës për Kontrollin dhe Mbikëqyrjen e Kufirit Shtetëror, nr. 04/L-072, i datës 20 janar 2012.

Ky ligj, në nenin e vet 40 (dyzet) [“Përcaktimi dhe shënimi i vijës kufitare”] thotë se “Qeveria e Republikës së Kosovës emëron anëtarët e komisionit shtetëror për shënjimin dhe mirëmbajtjen e kufirit shtetëror, të vendosur në bazë të marrëveshjes ndërkombëtare”.

Sikundër shihet nga pjesa e dytë e kësaj fjalie, vendimi që merr ekzekutivi për formimin e një komisioni, që bazohet në këtë nen, ka të bëjë vetëm me kufijtë ekzistues ndërkombëtarë të vendosur në bazë të marrëveshjes ndërkombëtare.

Në pajtim me Ligjin e sipërpërmendur, Qeveria e Kosovës e kishte formuar ish – Komisionin me mandat për demarkacionin e kufirit me Malin e Zi. Ndërkaq, ish – Komisoni, duke e nëpërkëmbur bazën ligjore dhe mandatin e dhënë, në vend të demarkacionit të kufirit ka bërë delimitacion (kufi i ri).

Caktimi i kufijve të rinj shtetërorë të Kosovës ndjek standarde fikse ndërkombëtare dhe kushtetuese.

3.2.         Kontrolli efektiv – adminsitrimi efektiv

3.2.1.   Uti possidetis

Me aktin e shpalljes së pavarësisë, kufijtë e një shteti (në rastin konkret të ish – republikave të ish – RSFJ – së) lidhur me përkufizimin e shteteve të formuara si trashëgimtare në mes veti, kanë pranuar parimin Uti Possidetis. [33] Në rastin e Kosovës, si pikënisje është data 31 dhjetor 1988 (Pakoja e Ahtisarit). Rrjedhimisht, mund të konstatojmë se propozimi i Ahtisarit ka pasuar parimin e së drejtës ndërkombëtare Uti Possidetis në konstatim të kufijve administrativë të ish – Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës, në suaza të ish – RSFJ – së, më 31 dhjetor 1988, për përcaktimin e të gjithë kufijve ndërkombëtarë të Kosovës, përpos kufirit me Maqedoninë, për të cilin ishte arritur marrëveshja për kufi në vitin 2001.

Në këtë kontekst vlen të nënvizojmë edhe faktin se Komisioni i Badinterit (Conference on Yugoslavia Arbitration Commission) në vitet  1991 dhe 1993, sa u përket kufijve të ish – republikave të RSFJ – së, ka konfirmuar status quon-në territoriale dhe ka konstatuar se parimi i së drejtës ndërkombëtare Uti Possidetis, i përdorshëm për përcaktimin e kufijve në mes shteteve trashëgimtare të ish – RSFJ –së, duke u përqendruar në faktin se kufijtë e ish – republikave bëhen kufij shtetërorë të siguruar me të drejtën ndërkombëtare, të cilët mund të ndryshohen vetëm në rast se do të merreshin vesh ndryshe.[34]

Nisur nga kjo që u tha, mund të konkludojmë se pikënisja themelore për përcaktimin përfundimtar të kufijve të Republikës së Kosovës me Malin e Zi, si konstatim i rrjedhës së kufirit administrativ brenda suazave të ish – RSFJ -së, në të cilën Kosova ishte krahinë autonome, me ç’rast janë marrë si gjendje reale kufijtë nga viti 1974 (Kushtetuta e RSFJ-së), apo më 31 dhjetor 1988, siç del nga propozimi i Ahtisarit.[35]

Ky parim shërben si përcaktues i caqeve të vlefshmërisë së titullit juridik, mbi bazën e të cilit më pastaj ravijëzohen vijat gjeometrike e lakimet gjeodezike në terren. Pa sqarimin se cili është caku i vënies në jetë të titullit juridik, nuk mund të ketë ravijëzim në terren të vijave gjeometrike e të lakimeve gjeodezike.

Për të zbatuar parimin e së drejtës ndërkombëtare Uti Possidetis duhet të argumentohet titulli juridik, pra baza juridike për zbatimin dhe për shtrirjen e sovranitetit dhe të juridiksionit të shtetit të Kosovës.

Duke iu referuar materialit të punës së ish – Komisionit, raporteve dhe procesverbaleve etj., edhe pse thuhet se janë analizuar këto kritere, shihet se nuk janë marrë në konsideratë parimet e përmendura dhe aspak parimi i përgjithshëm i shtrirjes së sovranitetit përmes kontrollit efektiv /administrimit të territorit/, përkatësisht pjesës  kufitare më Malin e Zi.

Nuk ka asnjë të dhënë që institucionet përgjegjëse, që kanë qeverisur me territorin e Kosovës, ta kenë përjashtuar nga administrimi këtë pjesë kufitare. Përkundrazi, faktet e hulumtuara dhe të gjetura (të bashkëngjitura këtij raporti), dëshmojnë të kundërtën, që do të thotë se ato kanë shtrirë përgjegjësitë administrative edhe në këtë pjesë. Shtrirja e administrimit të institucioneve të Kosovës nuk është kontestuar në asnjë periudhë kohore, nga autoritetit e Malit të Zi.

Sipas praktikës së përgjithshme, kontrolli efektiv ka të bëjë me administrimin e pakontestueshëm të tokës dhe të popullatës rezidente, duke zbatuar përgjegjësitë ligjore e kushtetuese të institucioneve përgjegjëse.

3.2.2.   Baza kushtetuese per ushtrimin  e autoritetit administrimit efektiv të Kosovës

Autonomia territoriale dhe administrative e Kosovës rrjedh nga vendimet e pas Luftës së Dytë Botërore, sipas së cilave është konstituar rregullimi i brendshëm i shtetit jugosllav. Sipas Kushtetutës së vitit 1946 të Republikës Federative Popullore të Jugosllavisë, është legjitimuar ndërtimi federativ i shtetit, i përbërë nga njësitë federative dhe nga krahinat /rajone autonome (neni 2). Njëra nga krahinat autonome ishte Rajoni / Krahina Autonome e Kosovës. Mandatin për përcaktimin e kufijve e kishte Kuvendi i RFPJ – së, kurse ndryshimet nuk mund të bëheshin pa pëlqimin e njësive federative (neni 12). Ky dokument juridik u pasua me kushtetutat e njësive federale dhe me ligjet për konstituimin dhe për rregullimin e krahinave autonome.

Autonomia dhe kompetencat e Krahinës Autonome të Kosovës u përcaktuan me Ligjin për Krijimin dhe Rregullimin e Krahines Autonom të Kosovës dhe Metohisë (Zakon o ustanovljenju i ustrojstvo Autonomne Kosovsko Metohijske oblasti), botuar në “Gazetën Zyrtare” të Serbisë, nr. 28/45 (1945).

Me këtë ligj u përcaktua shtrirja dhe ndarja administrative e Kosovës, (neni 1), u themeluan organet krahinore dhe u përcaktuan kompetencat e tyre (nenet 6, 7 dhe 8). Këtu fillon administrimi efektiv i territorit të Kosovës, territor ky i përkufizuar në bazë të procesit të përkufizimeve territoriale të njësive federative të ish – Jugosllavisë.

Nga viti 1946 e deri në vitin 1974, kompetencat e Kosovës zgjerohen dhe me Kushtetutën e vitit 1974, Kosova njihet si Krahina Socialiste Autonome e Kosovës, si element konstituiv i Federatës Jugosllave dhe, përveç të drejtës së administrimit të territorit, parashikon se kufijtë nuk mund të ndryshoheshin pa pëlqimin e saj.

Kushtetuta e ish – RSFJ – së, nga viti 1974, në nenin 5 përcakton: “Territori i Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë është unik dhe përbën territorin e republikave socialiste.

Territori i republikës nuk mund të ndryshohet pa pëlqimin e republikave, kurse territorin e krahinës autonome – pa pëlqimin e krahinës autonome.

Kufiri i Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë nuk mund të ndryshohet pa pëlqimin e të gjitha republikave dhe të krahinave autonome.

Kufiri midis republikave mund të ndryshohet vetëm në bazë të marrëveshjes së tyre, e sa i përket kufirit të krahinës autonome – dhe në bazë të pëlqimit të saj.”

3.2.3.  Dokumentet mbi ushtrimin e kontrollit efektiv të Kosovës

Në bazë të kompetencave kushtetuese dhe të përkufizimit territorial, institucionet e Kosovës kanë ushtruar sovranitetin administrativ dhe kontrollin efektiv të territorit. Kontrolli efektiv në këtë rast është përdorur jo për të caktuar kufij të rinj, por për të vërtetuar që kufiri i prodhuar nga marrëveshja shtetërore për kufirin ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi është bërë gabim. Duke u bazuar në këto kompetenca kushtetuese, janë hartuar e janë zbatuar programe zhvillimore dhe plane strategjike e në të gjitha këto, kufiri perëndimor i Kosovës (kufiri me Malin e Zi), është pjesë e këtyre dokumentacioneve.

Në vazhdim janë prezantuar disa nga këto dokumente, që dëshmojnë mbi ushtrimin e kontrollit efektiv të territorit të Kosovës, në përgjithësi, dhe pjesës së kontestuar, në veçanti, të cilat nuk janë marrë në konsideratë nga pala kosovare si dëshmi për të drejtën e Kosovës për atë pjesë të territorit.

3.2.3.1.    Planifikimi Hapësinor i Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës

 Vendimi për Nxjerrjen e Planit Hapësinor të Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës, për periudhën e zhvillimit deri në vitin 2000

Ky Vendim është miratuar nga Kuvendi i Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës, më 28 shtator 1978 dhe është shpallur në ‘’Gazetën Zyrtare’’ të KSA të Kosovës, nr. 56/78, më 30 dhjetor 1978.

Raporti paraqet bazën ligjore të të gjitha planeve zhvillimore sektoriale në nivel qendror dhe lokal. Plani Hapësinor ka filluar të hartohet nga viti 1970, me miratimin e Ligjit për Hartimin e Planit Hapësinor, dhe është punuar me ndihmën e Organizatës për Bashkëpunim Ekonomik dhe Teknik (OECD) nga Parisi. OECD – ja, si konsulente e ka angazhuar firmën franceze OTAM nga Parisi.

Sipas dispozitave të nenit 4 të këtij Vendimi, Enti për Urbanizëm dhe Projektime në Prishtinë ka qenë i obliguar të ruajë dokumentacionin e tërësishëm, që ka shërbyer për përpilimin e Planit Hapësinorë të KSA të Kosovës. Në këtë dokumentacion përfshihen hartat, bazat dhe studimet.[36] Vija kufitare e paraqitur në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015), nuk përputhet me dokumentacionin hartografik, që është pjesë e pandashme ligjore e këtij Vendimi mbi Nxjerrjen e Planit Hapësinor të Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës për periudhën e zhvillimit deri në vitin 2000.

  • Studim Mbi Arsyeshmërinë Shoqërore të Shpalljes së një pjesë të Bjeshkëve të Nemuna në Komunën e Pejës Park Kombëtar

Ky studim është hartuar nga Enti Krahinor për Mbrojtjen e Natyrës, Prishtinë, në vitin 1985. Studimi përmban, përveç të tjerash, edhe hartën me kufij qartësisht të idenfikueshëm. Vija kufitare, e paraqitur në  Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015), nuk përputhet me vijën kufitare të paraqitur në hartën e studimit.

3.2.3.2.    Infrastruktura rrugore

  • Programi fizibilitetit për rrugën e rendit të dytë Rozhajë-Pejë (Investicioni program puta II reda Rozhaj –Pec)

Programi fizibilitetit është porositur nga investitori, Fondi Krahinor për Rrugë i Krahinës Autonome të Kosovës e Metohisë dhe është hartuar nga Drejtoria për Ndërtimin e Autostradës “Vëllaznim-Bashkim” Beograd, Sektori për studime dhe projektime, datë 7. 8. 1964.

Traseja fillon prej Rozhajës ne km 00+000, mbi qafën e Kullës në km 19+600 deri të udhëkryqi i rrugës Mitrovice-Peje në km 45+500[ ne fshatin Vitomiricë] ku edhe përfundon traseja e rrugës Rozhajë – Pejë

Nga situata me përmasë R = 1 : 50 000 te Programit të fizibilitetit të trasesë së rrugës vërtetohet që kufiri ndërmjet KAKM-së dhe RS të Malit të Zi nga drejtimi Rozhajës për në Pejë,  është saktësisht në km 19 + 600 në vendin Kulla, në lartësi mbidetare 1 800 m. Këtij dokumenti, përveç pjesës tekstuale, i është bashkëngjitur edhe pjesa grafike, me hartat e trasesë së rrugës nga Peja deri në Rozhajë, ku, në mënyrë të qartë, paraqitet vija kufitare në mes të Republikës Socialiste të Malit të Zi dhe të Krahinës Autonome të Kosovës dhe Metohisë, e që është në Kullë të Zhlebit. Vija kufitare, në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015), nuk përputhet me vijën kufitare të paraqitur në këtë dokument të vitit 1964. Ky dokument gjendet në Ministrinë e Infrastrukturës të Republikës së Kosovës.

  • Projekti kryesor i rrugës Pejë – Rozhajë, segmenti:prej Urës – kufiri RSMZ.

Km.13+871.32 – Km. 20 + 441.43 [Glavni projekat puta,Pec-Rozaj,deonica:od mosta-granica SRCG.] Km.13+871.32 – Km. 20 +441.43

Ky projekt është i vitit 1970, me investitor ndërmarrjen e rrugëve “Put” nga Prishtina dhe është hartuar nga Enti për Studime dhe Projektime të Rrugëve dhe Urave “Trasa”, Beograd.

Traseja e segmentit është vazhdim i segmentit paraprak dhe fillon para Urës se ndërtuar mbi lumin Stubicë afër 420 m dhe përfundon [në pikën me të lartë të rrugës 1840 m ] në qafën e Kullës së Zhlebit

Projekti kap segmentin e rrugës nga kilometri 13 + 871.32 deri të kilometri 20 + 441.43. Projekti përmban situacionin e rrugës [trasenë], profilet gjatësore – tërthore, muret mbrojtëse. Profilet janë të detajuara me të dhënat mbi lokacionin [stacionazhat] dhe lartësinë mbidetare.

Nga të dhënat në projekt konstatohet se kufiri i Kosovës me Malin e Zi në vitin 1970 është në Kullë të Zhlebit.

  • Raport i komisionit për pasqyrimin dhe analizimin e ofertave nga ankandi publik, i mbajtur më 06. 03. 1975 në Prishtinë për rekonstruimin dhe modernizimin e rrugës se rendit të II 128/a Pejë – Rozhajë ku komisioni i propozon punëkryersit  
  • Për segmentin e rrugës Radavcë – Savina Vode prej km 00+000 deri km 10+611 Kompaninë GP “Graniti” nga Shkupi
  • Për segmentin e rrugës Savine Vode – kufiri i Malit të Zi prej km 10 + 267 deri km 20 + 441 ndërmarjës punuese për rruge “PUT” nga Prishtina. (Dokumenti i bashkëngjitet Raportit).
  • Aneks kontrata për ndërtim – Kryerja e punëve në rrugën Pejë-Rozhajë – segmenti Kroni i Sokolit (Savino Vodë) – Kufiri i Malit të Zi

Kjo aneks kontratë është lidhur ndërmjet Bashkësisë Vetëqeverisëse për Rrugë Magjistrale dhe Regjionale të KSA të Kosovës (e cila është investitor) dhe Ndërmarrjes Punuese për Rrugë “Put”, njësia OPB për ndërtim, rikonstruktim dhe mirëmbajtje të rrugëve nga Prishtina, datë 7. 4. 1977, në pajtim me dispozitat e kontratës nr. 701, datë 16. 3. 1975 dhe 236, datë 21. 4. 1975, me të cilën ishin marrë vesh për nënshkrimin e një aneks kontrate, sipas së cilës plotësoheshin dispozitat e kontratës për ndërtim, nr. 701 dhe 236, dhe aneks kontratës së përmendur, nr. 306 dhe 683, për kryerjen e punëve në rrugën Pejë – Rozhajë – sektori Kroni i Sokolit (Savino Vodë) – kufiri i Malit të Zi.

  • Projekti i Sinjalistikës së Komunikacionit, rruga nr. 128a Pejë – Rozhajë, pjesa nëpër Krahinën Socialiste Autonome të Kosovës (Projekat saobracajne signalizacije, put br. 128a Pec – Rozaj, deo kroz SAP Kosovo).

Ky projekt është i vitit 1977, është porositur nga ndërmarrja e rrugëve “Put” nga Prishtina dhe është hartuar nga Instituti i Rrugëve, Beograd, Enti për Komunikacion dhe Ekonomi (Insitut za puteve, Beograd, Zavod za Saobracaj i Ekonomiju). Projekti është hartuar për vendosjen e sinjalistikës vertikale dhe horizontale në rrugën Pejë – Rozhajë, në pjesën e Kosovës.

Projekti ka pjesën tekstuale dhe pjesën grafike. Në pjesën tekstuale, përveç të tjerash, ka përshkrimin e lëndës së projektit me tekstin: “Lënda e Projektit është pjesa e rrugës nr. 128a (Pejë – Rozhajë), nga udhëkryqi në fshatin Vitomiricë afër Pejës deri në kufirin me RS të Malit të Zi, me gjatësi totali (4 segmente) prej 26.602 km. Rruga sipas kategorizimit të ri është e rëndësisë regjionale”.

Faksimili 4. Fragment nga projekti

Nga përshkrimi tekstual dhe grafik i këtij projekti, del se vija kufitare me Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) është zhvendosur 6 km gjatësi rrugore në brendi të Kosovës.

  • Elaborati për organizimin teknik dhe ekonomik të aftësimit të ndërmarrjes për mirëmbajtjen e rrugëve ne KSA Kosovës (Elaborat o organizacionom tehnickom i ekonomskom osposoblavanju oganizacije za odrzavanje puteve SAP Kosovo);

 Ky elaborat është hartuar nga Qendra Krahinore për Produktivitet dhe Investime Prishtina, në vitin 1984. Në të është dhëne struktura e disponueshme e gjatësive të rrugëve magjistrale dhe rajonale sipas drejtimeve dhe llojeve të rrugëve. Këtu është dhënë edhe rruga  Vitomiricë-Kullë- Kufiri me Malin e Zi, të asfaltuar tërësisht me gjatësi prej 26.6 km.

Mirëmbajtja dimërore dhe verore e rrugës me gjithë sinjalistikën për  rrugën R 106[ish rruga 128a] është bërë nga ndërmarrja kosovare e rrugëve O. P. “Put”, O.P.B Mirëmbajtja e rrugëve [në fillim të viteve ’90. me emrin SH. A.”Magjistrala”] , ndërsa është financuar nga BVI-ja Krahinore për Rrugë Magjistrale dhe Regjionale e KSA e Kosovës. Nga Kontrata, pjesa tabelore, vërtetohet se kjo rrugë është mirëmbajtur deri në Kullë, që nga ndërtimi i saj, në fillim të viteve ’70.

Nga të dhënat për punimet e kryera të datave 6. 2. 1991, 19. 3. 1991, 17. 4. 1991 dhe 4. 9. 1991 të Ndërmarrjes Shoqërore të Specializuar për Mirëmbajtjen, Ruajtjen dhe Mbrojtjen  e Rrugëve Magjistrale dhe Rajonale të KSAK “Magjistrala” Prishtinë, vërtetohet se rrugët R 106[ish rruga 128a] Pejë – Radavcë – Kullë, dhe rruga M 9 Pejë – Çakorr janë mirëmbajtur në mënyrë të rregullt nga Njësia e Mirëmbajtjës në Pejë.

Pas çlirimit të Kosovës dhe të vendosjes së Administratës së Përkohshme të OKB-së, UNMIK (1999), mirëmbajtja e kësaj rruge është kryer nëpërmjet kompanive private të kontraktuara nga Ministria e Transportit dhe e Postë -Telekomunikacionit e Kosovës.

Ministria e Transportit dhe e Postë – Telekomunikacionit ka lidhur kontratë më 25. 11. 2008 me kompaninë “Graniti” Istog për shërbime: “Mirëmbajtja dimërore dhe verore e rrugëve magjistrale dhe regjionale për vitin 2008/2009”, Regjioni i Pejës. Nga kontrata vërtetohet se rruga R 106 është mirëmbajtur nga Peja deri në Kullë. Në kontratë thuhet se, përveç bazave të caktuara nga kontraktuesi përkatës, duhet të sigurohet dhe të mirëmbahet baza e poshtëshënuar strategjike, në majë të Qafës  së kalimit të Kullës, në rrugën R 106, me qëllim që të mbajë hapur këtë korridor të rëndësishëm transporti me Malin e Zi.

Me shkresën nr. 003/01/PKK të Policisë së Kosovës, Policia Kufitare, Stacioni Policor Kulla, i datës 12. 1. 2009, drejtuar menaxherit të Mirëmbajtjes së Rrugëve për Regjionin e Pejës dhe kompanisë së kontraktuar të mirëmbajtjes, është kërkuar që “pastrimi i kësaj rruge në mes të zonës me Malin e Zi deri përafërsisht 8 km largësi nga pika kufitare e Kosovës, tani e tutje do të pastrohet dhe mirëmbahet në largësi prej 3.5 km nga pika kufitare e Kosovës.

Duke marrë parasysh Raportin teknik të Programit Investiv për rrugën e rendit të dytë-rajonale R 106 Rozhajë – Pejë dhe Situatat e këtij Raporti, shkresa e Policisë Kufitare të Kosovës nuk mund të jetë bazë për ndryshimin e vijës kufitare dhe si e tillë nuk prodhon pasoja juridike.

  • Projekti i Autostradës E80 Nish – Prishtinë – Pejë – Çakorr, Informata bazë (Autoput E80 Nis – Pristina-Pec-Cakor, Osnovne informacije).

Në Dokumentin Autostrada E-80, Nish – Prishtinë -Çakorr, Informata bazë e ndërmarrjes publike për autostrada, Autostradat e Serbisë, Beograd, Instituti i Rrugëve SH.A. Beograd, 1991, thuhet se “Gjatësia e këtij korridori të autostradës nëpër Serbi (Nish – Prishtinë – Çakorr) është rreth 224 km, ndërsa vazhdimi i saj  nëpër Mal të Zi, deri në detin Adriatik, e ka gjatësinë rreth 141 km (Çakorr – Andrijevicë, 30 km) dhe vazhdon më tutje në trasenë e autostradës Beograd – Adriatiku Jugor, deri në Mishiqi të Sutomores”.

Në kapitullin e katërt Elementet teknike të zgjidhjes së autostradës, thuhet se, përgjithësisht, korridori i autostradës  Nish – Prishtinë – Çakorr, ndjek trasenë ekzistuese të rrugëve magjistrale M-25 dhe M-9, ndërsa i tërë korridori ndahet në tri segmente.

Në këtë rast vlenë të theksohet sidomos segmenti i tretë Pejë-Çakorr. Sipas projektit, pas anashkalimit të Pejës, traseja shkon nëpër terren të vështirë malor dhe të kanionit. Në pjesën fillestare kalon Grykës së Rugovës, e pastaj arrin te masivi i Çakorrit, i cili përshkohet me tunel të gjatë. Gjatësia e tërësishme e tunelit është 4250 m, nga të cilat në “territorin e Serbisë” është në gjatësi prej 2750 m, ndërsa pjesa tjetër prej 1500 m është në territorin e Malit të Zi.

Nga gjetjet, pa mëdyshje, vërtetohet se kufiri shtetëror i Republikës së Kosovës me Malin e Zi është në Çakorr. Nga përshkrimi tekstual dhe grafik i këtij projekti, del se vija kufitare me Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) është zhvendosur 6 km gjatësi rrugore në brendi të Kosovës.

  • Dokumentacioni financiar i pagesave për punët e kryera në mirëmbajtjen e rrugëve nga ndërmarrjet shoqërore të specializuara për mirëmbajtjen, ruajtjen dhe mbrojtjen e rrugëve magjistrale dhe rajonale

Ky dokumentacion përbëhet prej pasqyrave të mirëmbajtjeve për mujore, për verë dhe dimër, e financuar nga Fondi Shoqëror Krahinor për Rrugë Magjistrale dhe Rajonale dhe BVI-ja për Rrugë Magjistrale dhe Regjionale të Kosovës. Punët janë kryer nga ndërmarrjet shoqërore të specializuara për mirëmbajtjen, ruajtjen dhe mbrojtjen e rrugëve magjistrale dhe rajonale “Put’ dhe “Magjistralja”. Nga këto dokumente shihet se, përveç të tjerash, janë mirëmbajtur, me financim të Kosovës, edhe rrugët magjistrale M-9 Pejë – Çakorr dhe rruga regjionale R-106 Pejë –Radavcë – Kullë.

3.2.3.3.    Ekonomia pyjore dhe bujqësore

 Baza e veçantë e menaxhimit të pyjeve, Njësia Menaxhuese Zhleb

Ky është një plan afatgjatë i pyjeve për Njësinë Menaxhuese Zhleb, për periudhën 1997-2006, i hartuar nga Byroja për Planifkim dhe Projektime në Pylltari, Beograd, (Biro za planiranje i projektovanje u sumarstvo, Beograd, 1997). Nga përshkrimi tekstual dhe grafik i këtij projekti, del se vija kufitare, sipas Marrëveshjes për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015), është zhvendosur 6 km të gjatësisë rrugore në brendi të Kosovës.

  • Raporti “Komponenta pyjore e projektit agro-industrial” (Forestry Component of Agro-Industry Project)

Ky dokument, në formë raporti, është pjesë e projektit agro – industrial, i cili ka përfshirë pjesën e pyjeve si sektor i veçantë. Është hartuar nga IHTM-CTE, në vitin 1980. Në këtë dokument janë të përfshira edhe hartat, të cilat paraqesin sipërfaqen dhe kufijtë e Kosovës, sipas Planit Hapësinor të Kosovës, miratuar në Kuvendin e Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës, në vitin 1978. Raporti është edhe në gjuhën angleze dhe është porositur nga institucionet federative të kohës.

Nga përshkrimi tekstual dhe grafik i këtij projekti, del se vija kufitare me Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me dokumentin.

  • Studim: “Karakteristika agroklimatike të rajoneve të Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës (Agroklimatske karakteristike podrucja SAP Kosovo)

Studimi në fjalë është përgatitur nga Enti Republikan Hidrometereologjik i RS Serbisë, Sektori Agrometereologjik, Beograd, 1985. Ky studim është bërë me kërkesë dhe për nevoja të kombinatit agroindustrial “Agrokosova”, njësia punuese Insituti për Ekonomi dhe Zhvillim, Fushë – Kosovë, sipas kontratës, nr. 92-II-144/85, respektivisht 156/3-85. Këtij studimi i janë bashkëngjitur harta tematike, ku vija kufitare me Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me dokumentin.

  • Specifikacioni i fletpërcjelljes së transportit nga pyjet publike, 2007

Ky dokument dëshmon se edhe pas luftës 1997 – 1999, institucionet e Kosovës kanë administruar edhe këtë pjesë të territorit në Zhleb, që me Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) mbetet jashtë Republikës së Kosovës. Ky dokument është lëshuar nga Zyra e Agjencisë së Pyjeve të Kosovës, njësia në Pejë, datë 15. 4. 2008, përmes të cilit kjo zyrë u ka shitur dru personave të listuar në vendin e quajtur Orteg, në pjesën e Zhlebit, që gjeografikisht, me vijën e re kufitare, mbetet jashtë Kosovës.

  • Harta pedologjike e Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës

Dokumenti është hartuar nga enti për hartografi ”Geokarta”, Beograd, 1974, me porosi të Sekretariatit Krahinor për Bujqësi, Pylltari dhe Ekonomi Ujore dhe është publikuar nga instituti për ekonomi ujore “Jaroslav Crni”, Beograd. Harta ka bazën topografike me shkallë të madhe 1:50 000 dhe ka kufirin e territorit të Kosovës. Sipas kësaj harte, vija kufitare me Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet.

3.2.3.4.    Ekonomia e ujërave

 Baza e ekonomisë ujore, pellgu i lumit Drini i Bardhë, pjesa gjeologjike (Vodoprivredna osnova sliva reke Belog Drima, geoloski deo)

Ky dokument paraqet planin afatgjatë për zhvillimin dhe për mirëmbajtjen e resurseve ujore në periudhë afatgjatë. Është hartuar nga Instituti për Ekonomi Ujore i Republikës Popullore të Serbisë, në vitin 1954, dhe, përveç pjesës tekstuale, ka edhe pjesën hartografike. Vija kufitare, me Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015), nuk përputhet me vijën në këtë dokument.

  • Baza e ekonomisë ujore – pellgu i lumit Drini i Bardhë, pjesa Studimi energjetik (Vodoprivredna osnova sliva reke Belog Drima, Energetska studija)

Ky studim është pjesë sektoriale e bazës së ekonomisë ujore të pellgut të Drinit të Bardhë dhe përmban skemën elektroenergjetike të pellgut të Bistricës së Pejës. Është hartuar nga Instituti për Ekonomi Ujore i RP të Serbisë, në vitin 1954. Këtu paraqitet skema e vendosjes së pajisjeve hidroenergjetike sipas planit të paraparë për pellgun e Bistricës së Pejës. Këtu shihet po ashtu se në lumin Bjelluha është paraparë të ndërtohen dy kaskada për shfrytëzimin e potencialit hidroenergjetik, që gjenden brenda kufirit të paraqitur në hartat e bashkëngjitura në këtë studim. Mirëpo, sipas Marrëveshjes për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) kjo pjesë është lënë jashtë territorit të Kosovës.

  • Projekti ideor i hidrocentralit “Rugova”, Raporti i përgjithshëm (Idejni projekat X.C. “Rugovo”, Opsti Izvestaj)

Ky projekt është hartuar nga ndërmarrja “Energoprojekt”, Beograd, 1954, numër 111.036-2. Projekti përmban, përveç pjesës tekstuale, edhe pjesën grafike, ku përshkruhet dispozicioni i përgjithshëm i pajisjeve, me radhitje të të gjitha objekteve të lidhura me rrugët publike dhe me hekurudhën. Në hartat e bashkëngjitura shihen pendat ose kaskadat e akumulimit të ujit, ku konstatohet se të gjitha janë brenda territorit të Kosovës, kurse sipas Marrëveshjës për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) mbesin jashtë. Dy pendat akumuluese të lumit Bjelluha mbesin jashtë territorit të Kosovës (Dokumenti i bashkëngjitet Raportit).

Për këtë projekt, Bashkësia e Ndërmarrjeve Elektroekomike e Serbisë ka kërkuar pëlqim nga Drejtoria për Ekonomi Ujore e Krahinës Autonome të Kosovës dhe Metohisë, me shkresën nr. 9242, datë 19. 7. 1960, për qëllime të revidimit të projektit.

  • Studimi’’ Mundësitë e formimit të akumulimeve në pellgun e Bistricës së Pejës’’, nr. 148-209 (Studija ‘’MoguČnosti stvaranja akumulacija u slivu PeČke Bistrice’’, br. 148 – 202).

 Ky studim është hartuar nga ndërmarrja “Energoprojekt”, Beograd, në vitin 1963, dhe paraqet studimin e akumulimit me raport teknik, me parametra hidrologjikë, diagramin e sipërfaqes së basenit të Bjelluhës, diagramin e vëllimit të akumulimit të Bjelluhës, llogaritë hidarulike të Bjelluhës, digën e Bjelluhës me kuota të kurorës së digës (1712.50; 1718.50 dhe 1724.50), parallagorinë dhe paramasën e punimeve ndërtimore, specifikacionin me paramasën e pajisjeve me parallogari, koston e përgjithshme të akumulimit etj. Me Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015), kjo pjesë ka mbetur jashtë territorit të Kosovës.

  • Studimi ‘’Zgjidhja e ekonomisë ujore për rajonin e Dukagjinit” (Studija ‘’Vodoprivrendo rešenje Metohije’’)

Ky studim paraqet projektin e adminsitrimit integral të resurseve ujore në rajonin e Dukagjinit, me të gjitha zgjidhjet hidroteknike për periudhë afatgjatë. Studimi është bërë me porosi të Sekretariatit për Bujqësi, Pylltari dhe Ekonomi Ujore të Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës, nga ndërmarrja “Energoprojekt”, Beograd, dhjetor 1974. Studimi, përveç pjesës tekstuale, ka edhe harta tematike, në të cilat vija kufitare me Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me dokumentin.

  • Masterplani: “Furnizimi me ujë i komunitetit-largimi i mbeturinave dhe i kontrollit të ndotjes i Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës” (Community Water Supply Waste Disposal and Pollution Control SAP Kosovo)

Masterplani është përgatitur për Organizatën Botërore të Shëndetësisë, nga Hidroprojekt, Praga, Inxhinieria Konsultative, Pragë, Çekosllovaki, 1976. Masterplani është hartuar nën mbikëqyrjen e Qeverisë Jugosllave dhe Krahinës së Kosovës, respektivisht Sekretariatit Krahinor për Urbanizëm dhe Veprimtari Banesore. Masterplani, përveç pjesës tekstuale, përmban edhe pjesën hartografike me shkallë 1:100 000. Vija kufitare me Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me vijën në dokument.

  • Shtëpia e bjeshkatarëve në Bjelluhë “Jelenak” e shoqatës Bjeshkatare –Skijatore, ” Gjeravica “ nga Peja, me 25 shtretër.

Kjo shtëpia është e ndërtuar në vitin 1954, nga institucionet e Kosovës dhe hapjen solemne e ka bërë ish funksionari i lartë i asaj kohe Pavle Jovicevic. Ky solemitet është dokumentuar me foto.[37]

Foto 4. Logo dhe Shtëpia e Bjeshkatarve, Bjelluhë

 


3.2.3.5.     Institucionet e drejtësisë

 Nga dokumentacionet e hulumtuara në sistemin e drejtësisë, respektivisht në gjykatat komunale të komunave respektive, shihet qartë që pjesa e mbetur jashtë territorit të Kosovës ka qenë nën ingerencat e gjykatave të Kosovës. Këtë fakt e vërtetojnë një numër i aktvendimeve dhe i vendimeve të gjykatave kompetente brenda territorit të Kosovës.

 

Faksimili 5. Dëshmi e dënimeve nga periudhat e mëhershme (1)

 

 

Faksimili 6. Dëshmi e dënimeve nga periudhat e mëhershme (2)

 


3.2.3.6.    Agjencitë shtetërore në PKK – Kulla

 Vula zyrtare, që përdoret nga zyrtarët e Republikës së Kosovës në pikëkalimin kufitar në hyrje / dalje të shtetit, me emërtimin “Kulla”, paraqet autoritetin e pikës kufitare, e cila simbolizon shtrirjen e autoritetit deri në vijën e kufirit Kullë, pavarësisht nga pozicioni ku është pozicionuar pika kufitare.

Nëse shikohet në të gjitha pikat kufitare emri i pikës kufitare në Kosovë, ndryshon me vendet fqinje. Bie fjala, kufiri me Republikën e Shqipërisë, në anën kosovare quhet Vërmicë, ndërsa në anën shqiptare Morin, pastaj në kufirin me Maqedoninë, në anën kosovare quhet Hani i Elezit, ndërsa në anën maqedonase Bllacë. Mirëpo, në rastin konkret, Mali Zi ka marrë emrin e pikëkalimit tonë Kullë dhe atë e përdor me emër “Kula”.

 

Faksimili 7. Vulat kufitare hyrese-dalese me emrin “Kulla”


4.    Aspekti gjeodezik – gjeografik

4.1.         Përkufizimet e rëndësishme dhe roli i gjeodetit si inxhinier i kufirit

Përkufizimet e shtjelluara në vazhdim përdoren shumë shpesh, kur bëhet fjalë për kufij ndërkombëtarë dhe për veprime të ndërmarra në raport me përkufizimin, shënjimin dhe mirëmbajtjen e tyre. Qëllimi i dhënies së shpjegimeve rreth terminologjisë së përdorur për kufij ndërkombëtarë është për të kuptuar shkurtimisht domethënien e tyre, por, natyrisht, më tepër për të kuptuar më pas rolin e gjeodetit në ato faza, që i përkufizon ky term.

Delimitimi është një proces legal, në të cilin dy popuj sovranë krijojnë dhe përshkruajnë në të shkruar lokacionin e kufirit të përbashkët të tyre, kryesisht si rezultat i vendimmarrësve në tavolinën e negocimit. Roli i gjeodetit në procesin e delimitimit të kufirit është ai i këshilltarit teknik për ata që bëjnë marrëveshje për kufij, të cilët zakonisht janë përfaqësues shtetërorë, politikanë, diplomatë, juristë, historianë etj. Por, rrallëherë rastis që të kenë edhe shkollim në fushën e gjeodezisë.

Roli i gjeodetit është të sjellë të dhëna hapësinore nga terreni, në tavolinën e bisedimeve t’u japë negociatorëve shpjegime të nevojshme për to. Roli i gjeodetit është gjithashtu të asistojë në formulimin e dokumentit për delimitim, në mënyrë që të shmangen të gjitha dykuptimësitë në interpretimet e tyre në fazën pasuese të demarkimit (shënjimit) të kufirit dhe, më pas, në fazën e menaxhimit (mirëmbajtjes) së kufirit.

Demarkacioni është veprim në terren, qëllimi i të cilit është shënjimi i pozitës së kufirit në terren, në mënyrë që të jetë i dukshëm për të gjithë, normalisht i bazuar në matje gjeodezike, si fazë paraprijëse. Objektivi i demarkimit është vendosja dhe adoptimi i monumenteve (shenjave), të cilat saktësisht shënjojnë kufirin e delimituar. Aty ku është e mundur, monumentet (shenjat) vendosen në pikat thyese, ndihmëse apo në vijën kufitare, përderisa në raste të tjera, kur kjo nuk është e mundur, shënjohen sipas marrëveshjes në distancë.

Demarkimi ose transferimi i dokumentit për delimitim në terren është pothuajse një veprim tërësisht teknik, të cilin e ndërmarrin në bashkëveprim gjeodetët e të dy palëve, si inxhinierë të kufirit. Rezultatet e këtij veprimi janë të rëndësishme për t’i shmangur kontestet e mundshme në të ardhmen.

Delineimi është reprezentimi grafik apo matematik i kufirit. Shpeshherë demarkimi dhe delineimi bëhen nga i njëjti ekip i përbashkët. Delineimi është fazë e dokumentimit të kufirit të demarkuar, e cila shoqërohet me matje kontrolluese, raporte, fotografi që dëshmojnë ekzekutimin e kufirit sipas delimitimit në fazën e demarkimit. Në procesin e delineimit dokumentohet gjendja faktike e kufirit të shënjuar, zakonisht nga gjeodetët e të dyja palëve, si inxhinierë të kufirit dhe ky dokumentim shërben për të kontrolluar procesin e shënjimit, si dhe është dokument i cili shërben në fazat e mëvonshme të mirëmbajtjes së kufirit.

Në të gjitha këto faza, gjeodeti duhet të ketë kujdes për datumin gjeodezik dhe të përkujdeset për të siguruar që të dhënat në sistemet respektive koordinative të shqyrtohen pa probleme dhe pa dykuptimësi. Punët gjeodezike për kufij dhe rreth kufijve ndërkombëtarë, meqenëse janë punë të përbashkëta ndërshtetërore, për shtetet evropiane është e domosdoshme të jenë edhe në ETRS.[38]

4.2.         Analizimi i materialeve gjeodezike  për kufirin Kosovë – Mali i Zi

Trajtimi i materialeve të kufirit do të bëhet gjithnjë nga perspektiva dhe nga roli i gjeodetit, si inxhinier i kufirit. Në cilësinë e anëtarit të komisionit për shënjimin dhe për mirëmbajtjen e kufirit, roli i gjeodetit është tërësisht teknik dhe ka të bëjë me transferimin e marrëveshjes për delimitim (përcaktim) në terren, domethënë për shënjimin e kufirit sipas delimitimit.

Udhëzuesi për punën e përbashkët të komisioneve, i nxjerr më 25. 3. 2013, i cili është emërtuar “Udhëzues për punën e përbashkët të komisioneve për identifikimin, përcaktimin dhe drejtimin e shtrirjes së linjës kufitare dhe finalizimin e dokumenteve kufitare”, si dhe procesverbali i të njëjtit takim, 25 – 26 mars 2013, i mbajtur në Podgoricë, në të cilin ish-Komisioni në “Qëndrimet e Republikës së Kosovës” paraqet dy variante të shtrirjes së vijës kufitare në mes të R. të Kosovës dhe R. së Malit të Zi. Kjo bën që shqyrtimi i materialeve nga perspektiva e rolit të gjeodetit të jetë vetëm për procesin e negocimit të vijës kufitare, gjegjësisht asistencë teknike, interpretim të materialeve të ndryshme gjeohapësinore, që paraqesin vijën kufitare.

Gjeodeti nuk është ekspert i cili përcakton kufij dhe nuk është vendimmarrës në procesin e definimit të tij, por ofron dhe interpreton për vendimmarrësit dokumentacionet e ndryshme, që kanë informacion gjeohapësinor për kufirin dhe rreth kufirit (që do të thotë, inxhinier i kufirit). Në këtë cilësi duhet të shqyrtohen të dhënat dhe informatat për kufirin, si dhe hartat e ndryshme topografike, tematike, kadastrale dhe të tjera.

Në këtë rast, informacioni kryesor ka të bëjë me qasjen dhe me materialet e shqyrtuara nga komisionet e shteteve fqinje, të dala nga suksesioni i ish – Jugosllavisë, të cilat flasin për kufijtë e atëhershëm administrativë, si dhe për metodologjinë që ato kanë përdorur për të vendosur ata si kufij ndërkombëtarë.

Pra, gjeodeti, si inxhinier i kufirit në komisionin për shënjimin e kufirit, ka detyrë teknike, e cila zakonisht bëhet në bashkëveprim (shpeshherë si grup i përbashkët), për të shënuar vijën e përcaktuar të kufirit, e cila është e definuar pa dykuptimësi (ambiguitet), përderisa si inxhinier i kufirit, në procesin e përcaktimit të kufirit, gjithashtu duhet të asistojë në formulimin e dokumentit për delimitim, në mënyrë që shënjimi i vijës të jetë i mundshëm pa dykuptimësi.

4.3.         Interpretimi gjeo-hapësinor i dokumentacionit

Si inxhinier i kufirit, në fazën e identifikimit, në radhë të parë nga aspekti gjeodezik (gjeo-hapësinor), do të duhej për t’i interpretuar dokumentet zyrtare të përkufizimeve të brendshme të republikave të ish – Jugosllavisë (qershor 1945 – dhjetor 1946), në aspektin e qartësisë dhe të saktësisë gjeo-hapësinore për komisionin e autorizuar për përcaktimin e vijës kufitare. Në dokumentacionin e ofruar nga Qeveria nuk ka të dhëna nëse ky dokument është kërkuar, është analizuar apo është interpretuar nga ish – Komisioni.

Dëshmi se kufijtë e brendshëm administrativë të Serbisë së atëhershme ekzistojnë që nga viti 1945  gjenden në publikime të ndryshme të shteteve fqinje. Kjo shihet edhe në Gazetën Ushtarako – Teknike 2/2006, f. 227, ku shkruan si në vijim: “Vija e kufirit administrativ të Republikës Popullore të Serbisë ekziston nga viti 1945.” Më tutje, në po të njëjtin punim (f. 228), shkruan se ‘’qëndrimi i bashkësisë ndërkombëtare është se kufijtë administrativë – AVNOJ-anë janë të pacenueshëm’’, që ka qenë vendimtar për përshkrimin, demarkimin dhe shënjimin e vijave kufitare në mes të Serbisë e Malit të Zi dhe Maqedonisë.[39].

Se kufijtë administrativë kanë qenë të përcaktuar dhe ekzistojnë nga viti 1945, sipas procesverbaleve, nuk kanë qenë të njohur për institucionet e kadastrit, por që janë përdorur për përcaktimin e kufijve, e shohim edhe nga qëndrimi i Komisionit të Malit të Zi, i cili, në raport me Bosnjë – Hercegovinën mban qëndrim për përcaktimin e vijës kufitare, jo sipas kadastrit, por duke u bazuar në kufirin administrativ, sipas procesverbalit të përkufizimit të vitit 1953.[40] 

4.4.         Marrja për bazë e materialeve të tjera gjeo-hapësinore

Në mungesë të dokumentacionit përkufizues zyrtar të delimitimit të ish-njësive federative, duhet marrë për bazë interpretimin e dokumentacionit topografik, në veçanti shtresat e veçanta, në të cilat janë paraqitur kufijtë administrativë, me të cilat janë shërbyer të gjitha ish-njësitë federative. Këto shtresa (Layer) i ka krijuar ekskluzivisht Instituti Gjeografik Ushtarak në Beograd.

Në mungesë të këtyre shtresave, mund të analizohen edhe materiale të tjera topografike me kufij administrativë të paraqitur në to, si: hartat topografike (HT) në përpjesë 1:50 000 apo 1:100 000, të prodhuara nga Instituti Ushtarak Gjeografik, në vitet 1949 – 1951, në të cilat janë paraqitur kufijtë e brendshëm administrativë të njësive federative të ish-Jugosllavisë nga të dhëna burimore.[41]

Se kufijtë administrativë në shtresa të veçanta janë bartur në harta topografike të ndryshme dhe janë përdorur si kufij të njësive federative në publikime dhe punime të ndryshme, dëshmon edhe punimi me titull “Studimi mbi strukturën lartësore të relievit të ish-Jugosllavisë”, 1983 VGI.

Ky studim i relievit është bërë në hartat topografike në përpjesë 1:200 000 (HT200), duke dhënë strukturën e relievit për çdo fletë HT 200 dhe duke mbyllur digjitalizimin e izohipsave në kufijtë e fletës sipas nomenklaturës dhe në kufijtë administrativë të njësive federative, aty ku fleta ka kaluar kufirin administrativ,  si dhe duke nxjerrë kështu sipërfaqet e zonave lartësore të njësive federative, gjegjësisht sipërfaqet e njësive federative dhe shtetit federal në atë kohë.[42]

Përveç këtyre, në veçanti aty ku ka paqartësi apo ambiguitete (dykuptimësi), duhet shqyrtuar edhe të dhëna të tjera, si harta të ndryshme topografike, tematike, kadastrale dhe të tjera. Sipas metodologjisë, materialeve dhe të veprimeve të komisioneve për përcaktim të kufijve, përfshirë këtu edhe atë me Malin e Zi, përparësi ndaj të dhënave kadastrale kanë pasur të dhënat për kufijtë administrativë apo procesverbalet  e përkufizimit.

4.5.         Të dhënat kadastrale

Kadastri nuk është i fuqizuar të prevaluojë mbi kufi politik, shtetërorë. Ai ishte vetëm një regjistër publik i cili përmbante të dhëna për madhësinë, vendndodhjen, klasën dhe të drejtat mbi tokën, i krijuar sipas dispozitave ligjore të një vendi, kryesisht për qëllime tatimore brenda një rrethi (komune).

Kadastri duke qenë i tillë nuk ka përfshirë prona shtetërore, nëse ato nuk janë rrethuar nga prona në pronësi apo të drejta pronësore private. Kufijtë e pronave shtetërore (shoqërore) veçanërisht ato malore kanë pas rregullim të veçanet në të gjitha sistemet shoqërore. Në këtë frymë të dhënat kadastrale duhet parë me kujdes, ngaqë komplekset e mëdha malore shtetërore në të kaluarën nuk janë përfshirë në kadastër dhe as nuk janë ndarë sipas komunave. Edhe sot ka shumë vende që pronat shtetërore (publike) nuk i kanë të regjistruara si parcelë në kadastër[43]. Për më tepër një pronë masive publike (shtetërore) e cila kufizohet me një republikë tjetër është e pamundur të matet apo të përfshihet në kadastër pa marrëveshje për të shënjuar bashkërisht një kufi të përcaktuar me ndonjë procedurë.

Se si është vepruar në Kosovë, duhet gjetur rregulloret e kohës dhe detyrat e punës së autoritetit gjeodezik për të gjykuar drejtë lidhur me këtë, por kjo është pothuajse e pamundur, pasi që Drejtoria Gjeodezike Krahinore, arkivi i sajë, dhe shumica e drejtorive komunale kadastrale janë plaçkitur, bartur dhe ende gjenden në Serbi përderisa edhe ato dokumente të mbetura në arkivin e kadastrit të Kosovës janë në gjendje të keqe, të pa sistemuara dhe të pa inventarizuara.

Sidoqoftë, ka informacione nga punëtorët gjeodezik te ish Drejtorisë Gjeodezike Krahinore se është bërë aerofotografimi në vitin 1983-85 për qëllime kadastri për gjithë territorin e Pejës por që nuk dihet se ku përfunduan ato, pasi që nga masat e dhunshme, para përfundimit të këtij projekti u dëbuan nga puna kuadrat shqiptar.

Ish Komisioni shtetërore për shënjimin dhe mirëmbajtjen e kufirit shprehet në takim me Komisionin e Malit të Zi se i ka siguruar Fotofilmat për gjithë territorin e Kosovës dhe se i duhet kohë për ti përpunuar ato, por që nuk i ka trajtuar më. [44]

Për ti parë të dhënat kadastrale me kujdes në kuptimin e administrimit, na shërbejnë edhe të dhënat e tjera si ajo e Agjencisë Kosovare të Pyjeve, zyra në Pejë, njësia Zhleb, që paraqesin të dhënat edhe në harta për pronat që ajo ka nën administrim nga ana e sajë në një sipërfaqe rreth 730 ha përtej vijës kadastrale, por që nuk janë plane apo të dhëna kadastrale.[45]

Urdhëresa për revizionin e kadastrit dhe prurjen e operatit kadastral në përputhje me gjendjen faktike e nxjerrë nga Qeveria e Republikës Federative Popullore të Jugosllavisë – Gazeta Zyrtare 8/48, (1948) Neni III ndër të tjera shkruan: “Këshillat popullore dhe organet e tjera që administrojnë pronën gjithë-popullore dhe organet drejtuese të kooperativave, janë të obliguar që para fillimit te ekspozimit të përgatisin dhe rregullojnë të gjitha të dhënat për madhësinë, kufijtë, kulturat dhe pronësinë e tokave që gjenden në administrimin e tyre”[46].

4.6.         Një historiat i shkurtër i kadastrit të rajonit të Zetës (banovina e zetës)

Ndërtimi i kadastrit përshkrues ka filluar me përkufizim në skica në përpjesë 1: 20 000 ose 1: 25 000. Nga këto skicat janë dalë skicat pasqyruese të qarqeve në përpjesë 1:50 000 dhe 1:100 000. Bazuar në to është krijuar operati kadastral i cili është mbajtur nga drejtoritë tatimore të qarqeve dhe është mirëmbajtur nga seksionet kadastrale të drejtorive financiare. Kjo bazë me të gjitha të metat e sajë ka shërbyer si bazë për llogaritjen e tatimit në tokë prej 1929 deri më 1941.[47]

4.7.         Një historiat i shkurtër i kadastrit të Malit të Zi

 

Pas Luftës së Dytë Botërore, Mali i Zi ka dalë më shumë pak kadastër të bazuar në matje i cili edhe u shkatërrua gjatë luftës kështu që pas sajë gjithçka filloi nga fillimi. Në vitin 1947. themelohet Drejtoria gjeodezike pranë Qeverisë së Malit të Zi dhe që nga atëherë e deri në vitin 1952 është marrë vetëm me zhvillimin e bazës gjeodezike të nevojshme për matje. Në këtë kohë në Malin e Zi, kadastër nuk kanë pasur këto qarqe: i Titogradit, Tivarit, Cetinës, Danilovgradit, Nikshiqit, Durmitorit, Kolashinit, Andrijevices, Bjellopoles, Plevljes dhe i Ivangradit.

Në vitin 1952 është aprovuar Ligji për kontributet shoqërore dhe tatimet i cili në nenin 56 ka përshkruar detyrat e reja të shërbimeve gjeodezike të Jugosllavisë. Në fakt ky Ligj saktëson mënyrën e tatimimit përmes kadastrit të tokave i cili i përgjigjet gjendjes në terren dhe i cili saktëson sipërfaqen, kulturën dhe kualitetin e tokës.

Mali i Zi kishte vetëm qarkun e Bokës së Kotorit me kadastër të tokave, pjesa tjetër prej 11 qarqeve nuk kishte kadastër. Kadastër të tokave bazuar në matje, Mali i Zi ka arritur të krijoj për 17% të territorit të sajë tek në periudhën mes viteve 1958 – 1984[48].

Mali i Zi edhe me planin e saj afatmesëm të publikuar në korrik 2007 nuk kishte paraparë krijimin e kadastrit në zonat për rreth kufirit me Kosovën as deri në vitin 2013.

 

 

Harta 4. Mbulueshmeria e territorit te Malit te Zi me kadaster

 

Trajtimi i pyjeve në Malin e Zi

  • 1946 – Ligji i cili shpall të pavlefshme të gjitha rregullimet ligjore për të drejtat pronësore të maleve të sjellura para 1941

Me qëllim të formimit të pronës shoqërore janë nxjerrë më pas këto ligje:

  • Ligji për shpalljen e maleve fisnore, fshatare dhe vëllazërore si dhe tokës malore, pasuri e përgjithshme popullore – nga viti 1947;
  • Ligji për veprimin me malet e eksproprijuara dhe të dhe të konfiskuara nga viti 1948;
  • Ligji për reformën agrare dhe kolonizim nga viti 1946 dhe 1958;
  • Rëndësi të veçantë paraqet statuti (uredba) e Qeverisë së M. të Zi për organet dhe procedurën e përkufizimit të pyjeve shoqërore nga ato private (“Sl. list NR CG br. 18/60). Qëllimi i këtij statuti ishte përkufizimi pa i shqyrtuar të drejtat pronësore. Qytetarët që kanë pretenduar se u është cenuar e drejta e pronës kanë pasur të drejta ankese në gjykata;
  • Kjo çështje vetëm në 2004 ka filluar të trajtohet me ligjin për kthimin e pronave të marra dhe të drejtën e zhdëmtimit (“Sl. list RCG” br. 21/04).

 

4.8.         Një historiat i shkurtër i kadastrit të Kosovës

Në mungesë të arkivit të kadastrit, rregullativave dhe detyrave projektuese të kohës është e vështirë të krijohet një pasqyrë e qartë e kadastrit të Kosovës 1945 – 1988. Në të vetmin raport pune nga Drejtoria gjeodezike Krahinore i vitit 1965 të gjetur në Arkivin e Kosovës, shkruan se matjet më me intensitet kanë filluar në vitin 1958 dhe se në 5 vjeçarin e parë janë matur 38100 ha prej të cilave 8100 ha janë liruar, përderisa të tjerat janë ende në përpunim. Ndër të tjera shkruan se është bërë “objekti Kosmeti 1958” në 31 komuna kadastrale. Më tutje në këtë raport shkruan se matja e territorit dhe matjet kadastrale janë të ndara dhe se me kapacitetet që kanë nuk arrijnë ti mbulojnë, andaj kërkon që matjet e territorit të planifikohen dhe realizohen nga niveli republikan.[49]. Nga arkivi i kadastrit të Pejës shihet se gjendja e kadastrit në brezin kufitarë me Malin e Zi, është e pandryshuar dhe se edhe në periudhën 1945 – 1998 kishte vetëm mirëmbajtje sporadike sipas kërkesave. Gjeodetët e kadastrit të Pejës të cilët punonin aty në vitet e 80-ta, konfirmojnë projektin e aerofotografimit për qëllime kadastrale edhe të zonave malore por që në arkivin e kadastrit nuk u gjet asgjë rreth përgatitjeve të projektit apo produkteve të dalura nga ai.[50]

4.9.         Të gjeturat në materialin e analizuar

  • Procesverbalet e takimeve në tavolinën e bisedimeve janë të mangëta për ta kuptuar rrjedhën e procesit, ngaqë shumica e procesverbaleve përmbajnë vetëm qëndrime dhe/apo konkluzione të përbashkëta.
  • Të dhënat kadastrale të cilat janë marrë për kriter që i referohen territorit, i përkasin Republikës së Kosovës (gjendja 1931/33), përderisa Mali i Zi nuk ka prezantuar të dhëna kadastrale komplementare për pjesën tjetër.
  • Në dosje nuk është përmendur dhe e as trajtuar procesverbali i përkufizimit të kufirit administrativ Kosovë – Mali i Zi më të dhënat shoqëruese gjeo – hapësinorë.
  • Në dosje nuk janë përmendur dhe e as trajtuar shtresat (ang. Layers) me kufij administrative të ish njësive federative.
  • Në negociata ish Komisioni ka ofruar dy variante të ndryshme të shtrirjes së vijës kufitare: njëra bazuar në hartën topografike – me kufij administrativ të përpjesës 1:100 000[51] dhe tjetrën bazuar hartën me kufi kadastral për zonat kufitare,me një diferencë në sipërfaqe afro 7430 ha.
  • Harta topografike është heqë nga tavolina, pas kërkesës së Komisionit të Malit të Zi, që Komisioni të deklarohet se “për cilin kufi dëshirojnë të bisedojmë”.
  • Vendoset të merret për kufi administrativ, kufiri “kadastral- administrativ”, pa pasur ndonjë dëshmi se kufiri administrativ ndër – republikan është ai kadastral apo se territori i Kosovës ishte i gjithi i mbuluar me kadastër.
  • Prezantohen të dhëna të tjera për planet menaxhuese të organizatave pyjore të Kosovës që dëshmojnë që pjesë të territorit të cilat ato kanë nën menaxhim mbesin jasht vijës së propozuar të kufirit e më pas hiqen nga tavolina pa u ditur arsyet.
  • Pranohen për të dhëna kadastrave pa pasur bazë ligjore, siç janë listat detale të reprodukuara në përpjesë jo kompatibile me ato të Kosovës dhe procesverbale të mangëta të përkufizimit të zonave të kohës së Banovinës së Zetës të ofruara nga pala Malazeze, pa të dhëna kadastrale si dhe pa të dhëna se kur dhe nga kush janë aprovuar të njëjtat.
  • Kadastri i zonave, të prezantuara nga pala malazeze, edhe ashtu pa përmbajtje dhe pa informacion aprovimi nga institucionet përkatëse, nuk mbulojnë pothuajse gjysmën e vijës kufitare.[52]

4.10.    Analiza hartografike e të gjeturave në raportin e ish – Komisionit Shtetëror për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e kufirit Shtetëror

Në analizën e materialit të dokumenteve të ish – Komisionit, jemi nisur nga tri elementet kryesore të gjenezës së vijës kufitare me Malin e Zi. Që të kryhet një analizë e saktë dhe e plotë, duhet t’u japim përgjigje tri pyetjeve kryesore për gjenezën e kufirit të Republikës së Kosovës  me Malin e Zi: kur? ku? dhe nga kush? është vendosur kufiri i Kosovës me Malin e Zi dhe si u zhvillua ky kufi kronologjikisht nga fillimi deri më 31.12.1988, dhe deri në ditët e sotme.

Meqë njësitë administrative – territoriale të ish -Jugosllavisë së shpërbërë kanë lindur me përfundimin e Luftës së Dytë Botërore, edhe kufijtë e këtyre njësive administrative kanë lindur në këtë kohë. Nga kjo rrjedh se analiza dhe të gjeturat mbi kufirin mes Republikës së Kosovës me Malin e Zi duhet kërkuar dhe argumentuar nga kjo kohë.

Gjatë analizës së punës së ish – Komsionit janë konstatuar disa lëshime profesionale dhe materiale, që kanë dëmtuar rëndë tërësinë territoriale të Republikës së Kosovës. Këto lëshime manifestohen me shtrembërim të fakteve hartografike, mosshqyrtim detaj të të gjitha fakteve hartografike, moshulumtim të fakteve përmbajtjesore mbi efektivitetin, si një nga elementet kryesore të së drejtës ndërkombëtare për sovranitetin territorial etj.

Nga analiza e punës të ish – Komisionit është konstatuar se në dokumentacion janë futur shumë materiale, të cilat nuk prezantojnë kufirin shtetëror mes Kosovës dhe Malit të Zi, që fitohet përshtypja se është bërë vetëm sa për të fituar në volum. Gjithashtu, në këto dokumente janë prezantuar edhe disa (17 sosh) materiale hartografike, që nuk korrespondojnë me realitetin, apo nuk paraqesin origjinalitetin e vërtetë të materialit hartografik.

4.10.1.  Të gjeturat në dokumentacionet e shfrytëzuara nga ish – Komisioni

Nga “Dokumentacioni i trajtuar për përcaktimin e kufirit ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi”, që i është dërguar kryeministrit të kohës, Isa Mustafa, dhe zëvendëskryeministrit të parë e ministër i Punëve të Jashtme, Hashim Thaçi, në korrik 2015, vërehet qartë nga titulli se ish – Komisioni nuk ka bërë shënjim (demarkim), por përcaktim (delimitim), gjë që nuk e ka pasur mandatin.

Nga dokumentacioni mund të konstatohet se ish -Komisioni ka shfrytëzuar materiale hartografike, që nuk kanë asnjë rëndësi (relevancë) për çështjen e kufirit, ndërsa disa dokumente tjera, me vlerë relevante, janë anashkaluar.

Nga analiza e dokumentacionit  konstatohet se:

  • Hartat topografike 1925-1985, në pikën 2.1. (faqe 3-5): Nuk tregohet realiteti objektiv i këtyre hartave, sepse disa nga hartat topografike të Institutit Gjeografik Ushtarak (tutje IGJU) e kanë vijën kufitare ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (hartat topografike 1:100 000 dhe 1:50 000 nga viti 1949 deri 1958). Ish -Komisioni nuk jep shpjegime pse nuk i ka marrë në shqyrtim.
  • Hartat topografike nga NATO-ja (prodhimi i NIMA-s nga SHBA), në pikën 2.2. (faqe 3-5): këto harta janë prodhuar pas datës 31. 12. 1988, prandaj nuk kan asnjë relevancë për këtë çështje.
  • Harta topografike 1:25000 (faqe 79): Kjo hartë, në versionin origjinal, nuk e ka vijën kufitare mes Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi. Vija me ngjyrë të kuqe, që paraqitet në këtë hartë, është shtuar nga dikush tjetër, apo edhe nga vetë ish – Komisioni. Kjo vijë nuk paraqet përmbajtjen reale dhe origjinale nga prodhuesi i hartës, në rastin konkret nga IGJU (VGI).
  • Nga faqja 81 deri në faqen 85 janë paraqitur hartat pasqyruese të zonave kadastrale të Drejtorisë së Gjeodezisë të KSA të Kosovës, por nuk janë pasqyruar dhe nuk janë shqyrtuar edhe hartat e tjera të zonave kadastrale të kësaj periudhe. Hartat e anashkaluara gjithashtu janë të përpiluara nga po e njëjta Drejtori e Gjeodezisë e KSA të Kosovës, si i vetmi institucion kosovar për një veprimtari të tillë.
  • Nga faqet 182 deri 185 janë paraqitur hartat topografike 1:25000, si: Peja 3-1, Peja 3-2, Peja 3-3, Peja 3-4. Për shkak të cilësisë së dobët, në dokument nuk mund të analizohet në detaje përmbajtja e hartave, por nga hartat origjinale konstatohet se këto nuk kanë vijë kufitare ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi. Rrjedhimisht, këto harta nuk mund të shërbejnë për identifikimin e vijës kufitare dhe janë të tepërta në këtë dokument dhe në diskutime mes komisioneve. Ato nuk paraqesin fakt hartografik për asnjërën nga vijat kufitare.
  • Në faqet 186 deri 188 janë paraqitur hartat topografike: Peja 1 dhe dy herë e njëjta Peja 2, me shkallë 1:50 000, të prodhuara nga IGJU (VGI). Në këto dy harta nuk prezantohet kufiri i Kosovës me Malin e Zi dhe si të tilla nuk kanë asnjë relevancë në prezantimin dhe shënjimin e vijës kufitare, prandaj edhe janë të tepërta në dokument.

 

  • Në faqen 189 paraqitet harta topografike Prokletije – Planinarska karta 1:75 000. Edhe kjo hartë është e cilësisë së dobët, por nga analiza të hollësishme konstatohet se nuk paraqet vijën kufitare të Kosovës me Malin e Zi, prandaj si e tillë është jorelevante. Gjithashtu, kjo hartë është e panevojshme në dokument.
  • Në faqen 190 paraqitet harta topografike 1:100 000, Peja 629. Në këtë hartë nuk paraqitet kufiri mes Kosovës dhe Malit të Zi. Gjithashtu, edhe kjo hartë nuk ka relavancë faktike dhe hartografike për bisedime ndërshtetërore dhe nuk duhej të ishte e pranishme në këtë dokument, ndërkaq ish – Komisioni nuk e ka përdorur të njëjtën llojë të hartës të të njëjtit prodhues dhe të të njëjtit territor, e cila ka pasur vijën administrative.
  • Në faqen 191 paraqitet harta topografike 1:200 000 Peja 4320. Në këtë hartë nuk paraqitet kufiri i Kosovës me Malin e Zi. Gjithashtu, kjo hartë nuk paraqet asnjë relevancë faktike dhe hartografike në identifikimin e vijës administrative kufitare.

 

  • Në faqet 192 deri 193 janë paraqitur dy harta, të cilat në aspektin hapësinor as që kanë të bëjnë me territorin ku ndodhet kufiri mes Republikës së Kosovës me Malin e Zi. Këto dy harta paraqesin territorin jugor të Kosovës dhe territorin përendimor të Maqedonisë. Nuk mund të kuptohet pse këto dy harta janë në këtë dokument: për të hutuar apo për të shtuar në volum?

 

  • Në faqet 194 deri 195 është paraqitur harta topografike Peja 4 me shkallë 1:50 000, e prodhuar nga IGJU (VGI). Shqetëson fakti se pse është paraqitur Peja 4, e cila nuk kap territorin ku ndodhet vija kufitare mes Kosovës dhe Malit të Zi, e jo Peja 1, Peja 2 dhe Peja 3, ku shumë qartë është e vizatuar vija kufitare administrative e Kosovës me Malin e Zi sipas delimitimit të vitit 1945/46. Jo vetëm këtu, por edhe më lart në dokument janë publikuar hartat e njëjta të panevojshme.

 

Analizës hartografike i është nënshtruar edhe dokumenti “Përmbledhje e shkurtër e dokumentacionit teknik të trajtuar nga Komisioni për Shënjimin e Vijës Kufitare Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi”

Nga ky dokumentacion, i dorëzuar në Qeverinë e Kosovës, u konstatua se ka shumë harta, që nuk i shërbejnë fare shqyrtimit dhe diskutimeve për shënjimin e vijës kufitare me palën malazeze.

Në faqen 1, paragrafi i fundit, Komisioni thekson: “Hartat topografike janë analizuar nga Komisioni, duke kërkuar dokumente mbështetëse për të vërtetuar vijën teknike të ashtuquajtur vija e qarkut apo e rrethit në hartat: Peja 3, në përpjesë 1:50 000 e vitit 1951, e punuar nga IGJU; Peja në përpjesë 1: 100 000 e vitit 1949, e punuar nga IGJU; dhe harta pedologjike e institutit “Jaroslav Crni” në përpjesë 1: 50 000 e vitit 1974. Për këto vija, në harta topografike nuk është gjetur ndonjë dokumentacion me bazë ligjore me të cilin vërtetohet një kufi i ndryshëm nga ai që ka përcaktuar Komisioni”.

Këtu ish – Komisioni nuk e ka pasur parasysh faktin se vija kufitare në hartat topografike nuk është e rastësishme, por e ka një bazë politike dhe juridike. Hartat topografike, të punuara nga IGJU, nuk janë harta të thjeshta dhe të punuara nga kushdo, por janë harta të sakta dhe të punuara me një cilësi të lartë teknike dhe profesionale. Zaten, ish -Komisioni ka përdorur një numër shumë të madh të hartave topografike të IGJU-së, por vetëm ato të cilat nuk prezantonin vijë kufitare mes Kosovës dhe Malit të Zi. Ndërsa ish – Komisioni, vijën kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) e ka vijëzuar në hartat topografike 1:25 000, të prodhuara nga IGJU.

Sistemi politik i kohës dhe rëndësia institucionale e IGJU-së për gjeoinformacione nuk lënë vend për gabime të mundshme. Kjo është konfirmuar edhe në Institutin Hartografik të Zagrebit, ku u dëshmua se “hartat topografike të IGJU kanë qenë dhe janë baza e të gjitha bazave hartografike në tërë ish – Jugosllavinë”, të cilat harta i kanë përdorur dhe i përdorin në Kroaci.

Duhet cekur se baza hartografike, për nga niveli teknik dhe profesional, IGJU-në e ka radhitur ndër katër (4) institucionet më profesionale hartografike në Evropë. Gjithashtu, bazuar në tekstin e sipërcituar, fitohet përshtypja se ish – Komisioni nuk ka hulumtuar shumë dokumentacion të ushtrimit të efektivitetit që të dëshmojë se vija kufitare, e paraqitur në hartat topografike Peja 1, Peja 2 dhe Peja 3 me shkallë 1:50 000, si dhe hartat topografike Peja 1:100 000, e kanë kufirin real, i cili ishte vendosur pas Luftës së Dytë Botërore.

Në faqen 2, paragrafi i parë, ish – Komisioni thekson: “Janë hulumtuar dhe analizuar gjithashtu edhe harta dhe materiale nga enciklopeditë jugosllave dhe ushtarake (të radhitura sipas alfabetit), të botuara nga viti 1959 deri në vitin 1990. Hartat, në këto enciklopedi, si për Kosovën, Malin e Zi apo Serbinë janë të shkallëve të zvogëlimit 1:500 000 deri në 1: 900 000. Për shkak të pasaktësisë dhe paqartësisë së informacionit në këto harta, Komisioni nuk i ka konsideruar ato si informacion me vlerë të mjaftueshme teknike dhe profesionale për përcaktimin e kufirit”.

Ky pohim i ish – Komisionit përbën shtrembërim dhe keqinterpretim të informacionit, sepse në Enciklopedinë e Jugosllavisë, kufiri mes Kosovës me Malin e Zi, e po ashtu edhe me Shqipërinë dhe me Maqedoninë, paraqitet në planshete, në harta me shkallë 1:300 000 dhe se shumë qartë e lehtë mund të identifikohet dhe të vërtetohet kufiri. Ky kufi përputhet krejtësisht me vijën kufitare të paraqitur në hartat topografike me shkallë 1:50 000 dhe 1:100 000, të prodhuara nga IGJU-ja.

Rrjedhimisht, konstatimi i ish – Komisionit për përmbajtjen e Enciklopedisë së Jugosllavisë si jokredibile, për shkak të “shkallës dhe pasaktësisë” është plotësisht i deplasuar, sepse hartat e paraqitura në shkallë dhe saktësi janë të përshtatshme për identifikimin e vijës kufitare. (Shih aneksin ne planshetat Peja (Pec).

Nga ky material konstatohet se 17 harta janë të panevojshme dhe se në përmbajten e vet nuk paraqesin asnjë vijë kufitare mes Kosovës me Malin e Zi. Vija kufitare, e cila prezantohet në këto harta si vija e kufirit zyrtar të Republikës së Kosovës me Malin e Zi, është shtuar dhe nuk u përgjigjet hartave origjinale. Kjo vijë nuk është vendosur nga prodhuesi i hartës dhe nuk mban vulën e kohës së përpilimit të hartës.

Nëse analizohet nga aspekti i orgjinalitetit të dokumentit hartografik dhe rëndësia politike, kjo vijë mund të konsiderohet si falsifikim i hartës së vërtetë nga kushdo që e ka bërë. Këto harta nuk kanë arsye të gjenden në dokumentacion, sepse nuk përmbajnë vijën kufitare mes Kosovës dhe Malit të Zi, e po ashtu as që të ishin objekt i diskutimit dhe i shqyrtimit në bisedime.

Nga e gjithë kjo, mund të konstatohet se gjatë bisedimeve nuk u është kushtuar vëmendje e mjaftueshme hartave zyrtare dhe kredibile për të identifikuar vijën kufitare administrative mes Kosovës dhe Malit të Zi dhe duke i arsyetuar me një numër të madh dokumentesh dhe faktesh të kontrollit efektiv. Vetëm një ndërveprim i këtyre dy parimeve do të sillnte sukses në identifikimin e drejtë dhe të saktë të vijës kufitare mes këtyre dy shteteve.

 

4.10.2.         Disa fakte hartografike sipas kohës

 

Pas Luftës së Dytë Botërore në ish-Jugosllavi janë krijuar njësitë administrative me territoret e tyre. Në kuadër të RP të Serbisë është formuar edhe njësia administrative territoriale e Krahinës së Kosovës dhe të Metohisë (KMO), kufiri perëndimor i së cilës ishte në përputhje të plotë me RP të Malit të Zi (NR Crna Gora).

Për të përcaktuar dhe për të dëshmuar territorin e vet, Mali i Zi në kushtetutën e parë në vitin 1946, në nenin  3, ka specifikuar përbërjen territoriale sipas ndarjes administrative të njohur si ‘’srez’’ (rreth). Meqë në atë kohë edhe Krahina i Kosovës dhe i Metohisë përbëhej nga rrethet (srezet), është lehtë të identifikohet kufiri midis rrethit (srezit) të Andrijevicës, nga ana e Malit të Zi, dhe rrethit (srezit) të Pejës, nga ana e Kosovës, që ishin rrethe (sreze) kufitare. Ky identifikim i asaj kohe mund të bëhet përmes hartave zyrtare shtetërore me shkallë të madhe të prodhuara në nivel federativ (vendi) [53] dhe të hartave të porositura e të miratuara nga qeveritë e republikave (në rastin tonë RP e Malit të Zi). E njëjta vijë kufitare gjendet në hartën NR Crna Gora, me shkallë 1:300 000, e botuar nga Libri Popullor i ndërmarjes botuese Mali i Zi nga Cetinja, në vitin 1948.

Ajo hartë është miratuar nga Ministria e Arsimit e RP të Malit të Zi dhe është shtypur në Zagreb, në vitin 1948. Meqë ajo hartë është e miratuar nga Qeveria e Malit të Zi, e lejuar për përdorim gjithandej dhe është harta e parë pas krijimit të RP të Malit të Zi, mund të konsiderohet si material hartografik shumë i besueshëm dhe origjinal mbi vërtetësinë e vijës së parë të kufirit administrativ mes Kosovës e Malit të Zi.

Të njëjtën vijë kufitare e identifikojmë edhe në hartat topografike. Kjo vijë kufitare paraqitet edhe në hartën Peja, në Enciklopedinë e Jugosllavisë, me shakllë 1:300 000,[54] e po ashtu edhe në hartën e RS të Malit të Zi, me shkallë 1:150 000,[55] të RS të Serbisë, në vitin 1971[56] dhe 1978,[57] me shkallë 1:350 000, dhe harta të tjera me shkallë të madhe dhe të mesme, sipas të cilave vija kufitare mes Kosovës dhe Malit të Zi nuk përputhet me atë të Marrëveshjes për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) (Shih hartat në shtojcë).

Gjatë shqyrtimit të dokumentacionit të ish – Komisionit, duke konsultuar numër të madh të botimeve nga gjeografët kosovarë, u konstatua se ka shumë harta, të cilat mbështesin fuqishëm vijën kufitare, e cila nuk është në përputhje me vijën kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015).

Gjithashtu, nga dokumentacioni i ish – Komisionit nuk kemi hasur faktin se këto harta kanë qenë si objekt i hulumtimit dhe i diskutimit me Komisionin e Malit të Zi.


4.10.3.         Përshkrimi i fakteve hartografike të bashkangjitura në shtojcën II  (Atlasi)

Nr. Harta Përmbajtja
1 Harta Republika Popullore Mali i Zi ( Narodna Republika Crna Gora) •      Saktësia: 1 cm në hartë = 3 km në natyrë.

•      Botues: botuar nga “Libri Popullor” ndërmarrje botuese e Malit i Zi, Cetinje.

•      Autor: P.Mardesic & J. Zoricic dhe miratuar nga Ministria e Arsimit të RP të Malit të Zi.

•      Baza morfologjike: Relievi kolor lehtë për tu lexuar.

•      Kufiri: me  Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me vijën kufitare mes Kosovës dhe Malit të paraqitur në këtë hartë e që dëshmon se ka ekzistuar një kufi tjetër në vitet e para të pas luftës së Dytë Botërore.

•      Viti i përpilimit: 1948.

•      Shtypur: Zagreb në vitin 1948. Kjo hartë është botuar menjëherë pas caktimit të kufijve mes republikave të ish Jugosllavisë.

•      Shkalla e besueshmërisë teorike dhe praktike: Meqë harta është miratuar nga organi qeveritar i Malit të Zi dhe është lejuar për përdorim nga e qeveria republikane e kohës, mund të konstatohet se përmbajtja e saj është mjaft profesionale dhe shumë e besuar.

•      Kopja origjinale: Po.

2 Plani i Profilit gjatësorë të lumit Lumbardhi i Pejës dhe mundësitë e krijimit të Akumulacioneve hidrike. •      Saktësia: 1 cm në profil = 10/50 m në natyrë.

•      Autor dhe Botues: Energoprojekt Beograd, viti 1963.

•      Mundësia e ndërtimit të akumulimeve në profilin gjatësorë në lumin Bistrica e Pejës (Lumëbardhi i Pejës). Shema është e detajuar dhe ka informacione ekzakte për 7 akumulime. Këto akumulime janë të një njësie energjetike dhe përbënin të njëjtin investitor dhe pronar me emrin HC ‘RUGOVA”. Në kuadër të këtij planifikimi ishin edhe dy kaskadat për akumulim si Bjelluha 1 në kuotën 1402m lartësi mbidetare dhe Bjelluha 2 në kuotën 1645m lartësi mbidetare. Lokacioni i këtyre dy objekteve është lehtë i identifikuara nëse përcillet profili i lumit Bjelluha. Tani me  Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) lokacioni i këtyre dy objekteve mbetet thellë në territorin e Malit të Zi.

•      Kopja origjinale: Po.

3 Harta Elektro-gjeografike e Kosovë dhe Metohisë E111-A1 •      Saktësia: 1 cm në hartë = 3 km/500 m në natyrë.

•      Botues: Energoprojekt Beograd, ndërsa baza morfologjike e hartës 2 është nga Instituti i Gjeografisë Ushtarake i RSF të Jugosllavisë.

•      Autor: Energoprojekt Beograd, viti 1954.

•      Baza morfologjike: në hartën 2, izohipse me interval 20m.

•      Kufiri: Disponon vijën kufitare Kosovë-Mali i Zi.

•      Viti i përpilimit: 1954.

•      Shkalla e besueshmërisë teorike dhe praktike: e mirë.

•      Kopja origjinale: Po.

•      Sqarim shtesë: Harta Elektro-gjeografike e Kosovë dhe Metohisë E111-A1 e projektuar nga Energoprojekt Beograd, viti 1954, dhe harta topografike me pellgjet lumore dhe lokacionet e akumulimeve ujore. Këtu paraqitet edhe akumulimi në lumin Bjelluha si pjesë e HC Rugova. Në hartën e parë është paraqitur edhe kufiri i Kosovës e që nuk është identik me atë në  Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015).

4 Profili i sistemit të potencialit hidroenergjetik në Lumbardhin e Pejës •      Saktësia: 1 cm në hartë = 1 km në natyrë.

•      Autor dhe Botues: Hidro-Ekonomi Beograd, baza e hartës topografike nga Instituti i Gjeografisë Ushtarake i RSF të Jugosllavisë.

•      Baza morfologjike: Izohipse me interval 100m.

•      Viti i përpilimit: 1954.

•      Shkalla e besueshmërisë teorike dhe praktike: e mirë.

•      Kopja origjinale: Po.

•      Profili i sistemit të potencialit hidroenergjetik në Lumbardhin e Pejës i paraqitur në detale dhe shoqëruar me hartën topografike me lokacionin e akumulimeve të ujit. Në të dy rastet janë paraqitur edhe miniakumulimet Bjelluha 1 dhe Bjelluha 2 si pjesë integrale e HC RUGOVA.

5 Harta topografike me shkallë
1: 50 000
•      Saktësia: 1 cm në hartë = 500 m në natyrë.

•      Botues: Instituti i Gjeografisë Ushtarake të RSF të Jugosllavisë.

•      Autor: Ekspertë të hartografisë të Ushtrisë së Jugosllavisë.

•      Baza morfologjike: Izohipse me interval 20 m.

•      Kufiri: Disponon vijën kufitare Kosovë-Mali i Zi, ngjyrë të zezë me stil: një vij dy pika. Identifikimi i kësaj vije bëhet përmes çelësit topografi si pjesë e pa ndashme e këtyre hartave. Në çelësin topografik të vitit 1964 kjo vijë identifikohet si kufi srezi që është shumë logjike dhe e vërtetë sepse nga viti 1945 deri në vitin 1960 Kosova dhe Mali i Zi kanë pasur organizim territorial në Sreze. Kufiri perëndimor i Srezit të Pejës ishte edhe kufiri me Malin e Zi. Si e tillë edhe për kah përmbajtja ashtu edhe për kah pozita kjo vijë paraqet kufirin e parë mes Kosovë dhe Malit të Zi. Gjithashtu kjo vijë edhe është në përputhje me vijën kufitare të hartës së parë të Malit të Zi nga viti 1948.

•      Viti i përpilimit: 1951/1953/1958.

•      Shkalla e besueshmërisë teorike dhe praktike: e mirë.

•      Kopja origjinale: Po.

•      Sqarim: Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.

6 Harta topografike me shkallë
1: 100 000
•      Saktësia: 1 cm në hartë = 1 km në natyrë.

•      Botues: Instituti i Gjeografisë Ushtarake i RSF të Jugosllavisë.

•      Autor: Ekspertë të hartografisë të Ushtrisë së Jugosllavisë.

•      Baza morfologjike: Izohipse me interval 20m.

•      Kufiri: Disponon vijën kufitare Kosovë-Mali i Zi, ngjyrë të zezë me stil: një vijë dy pika.

•      Viti i përpilimit: 1946/1948/1949/1958

•      Shkalla e besueshmërisë teorike dhe praktike: e mirë.

•      Kopja origjinale: Po

•      Sqarim: Harta topografike 1:100 000 me të gjitha elemente saj është e njëjta me hartën topografike 1:50 000. Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.

7 Harta topografike me shkallë
1:50 000 dhe 1: 100 000
•      Saktësia: 1 cm në hartë = 500/100 m në natyrë.

•      Botues: Instituti i Gjeografisë Ushtarake i RSF të Jugosllavisë.

•      Baza morfologjike: Izohipse me interval 20m.

•      Kufiri: Disponon vijën kufitare Kosovë-Mali i Zi, ngjyrë të zezë me stil: një vijë dy pika.

•      Shkalla e besueshmërisë teorike dhe praktike: e mirë.

•      Viti i përpilimit: 1948/1958 për verifikim.

•      Kopja origjinale: Jo, vetëm kopje digjitale.

•      Sqarim: Hartat e njëjta topografike si në numrin rendor 5 dhe 6, por me disa vula për klasifikm dhe deklasifikim të materialit nga ndonjë organ zyrtar i Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Në këto harta janë të tërhequra disa shenja me marker ngjyrë të verdhë dhe se në hartën me numër 152 PEC, vija me marker ngjyrë të verdhë përcjell kufirin mes Kosovës dhe Malit të Zi sipas vitit 1945/46. Nuk dihet kush ka tërhequr këto vija por mund të kuptohet se për qëllim ka pasur identifikimin e vijës kufitare mes Kosovës dhe Malit të Zi. Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.

8 Harta topografike me shkallë
1:25 000
•      Saktësia: 1 cm në hartë = 250 m në natyrë.

•      Botues: Instituti i Gjeografisë Ushtarake i RSF të Jugosllavisë.

•      Autor: Ekspertë të hartografisë të Ushtrisë së Jugosllavisë.

•      Baza morfologjike: Izohipse me interval 20m.

•      Kufiri: Nuk e ka vijën kufitare Kosovë-Mali i Zi.

•      Viti i përpilimit: 1980.

•      Shkalla e besueshmërisë teorike dhe praktike: e mirë.

•      Kopja origjinale: Po.

•      Sqarim: Harta topografike Cakor 150-3-1 me shkallë 1:25 000. Kjo hartë është në materialin hartografik të këtij raport vetëm për të sqaruar se në përmbajtjen e saj nuk ka vijë kufitare mes Kosovës dhe Malit të Zi. Prandaj përdorimi i kësaj harte për të identifikuar vijën kufitare është i pa mundur. Vetëm nëse kemi përshkrimin tekstual të vijës kufitare mund ta vizatojmë në këtë hartë për ndryshe është e tepërt.

9 Harta Fiziko-gjeografike 1:500 000 •      Botues: Znanje, Zagreb.

•      Autor: Ekspertë të hartografisë të nivelit të lartë nga Kroacia.

•      Baza morfologjike: Relievi në kolor.

•      Kufiri: Disponon vijën kufitare Kosovë-Mali i Zi, ngjyrë të zezë me stil: vijë pikë e shoqëruar me vijë të trashë të kuqe.

•      Viti i përpilimit: 1961.

•      Shkalla e besueshmërisë teorike dhe praktike: e mirë.

•      Kopja origjinale: Po.

•      Sqarim: Harta e parë paraqet planshetat e hartave për tërë territorin e ish Jugosllavisë. Kufiri mes Kosovës dhe Malit të Zi paraqitet në plansheten 32 me emrin Peja. Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.

10 Harta Fiziko-gjeografike 1:300 000 dhe harta Fiziko-gjeografike e Malit të Zi 1:900 000. •      Botues: Leksikografski zavod Miroslav Krleža, Zagreb.

•      Autorë: Ekspertë të nivelit të lartë.

•      Baza morfologjike: Izohipse dhe reliev, kolor.

•      Kufiri: Disponon vijën kufitare Kosovë-Mali i Zi, ngjyrë të zezë me stil: vijë e ndërprerë.

•      Viti i përpilimit: 1962.

•      Shkalla e besueshmërisë teorike dhe praktike: e mirë.

•      Kopja origjinale: Po.

•      Sqarim: Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.

 

Ndërsa harta e Malit të Zi

•      Botues: Jugoslovenski Leksikografski zavod Miroslav Krleža, Zagreb .

•      Autorë: Ekspertë të nivelit të lartë.

•      Baza morfologjike: Reliev me hijezim.

•      Kufiri: Disponon vijën kufitare Kosovë-Mali i Zi, ngjyrë të zezë me stil: vijë me pika e shoqëruar me shrafura ngjyrë të kuqe.

•      Viti i përpilimit: 1974.

•      Shkalla e besueshmërisë teorike dhe praktike: e mirë.

•      Kopja origjinale: Po

•      Sqarim: Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.

11 Harta Historike e operacioneve kosovare dhe harta e Serbisë 1:1200 000 Sqarim: të dy hartat kanë kufirin e Kosovës me Malin e Zi dhe se lehtë mund të identifikohet. Në hartën e parë të operacioneve kosovare nga 15.X deri me 20.XI 1944 kufiri mes këtyre dy njësive paraqitet me vija të ndërprera dhe kalon nëpër Çakorr dhe Kullë. Kufiri është identik me delimitimin e parë.

Në hartën e dytë të territorit të Serbisë paraqitet edhe territori i Kosovës dhe kufiri mes Kosovës dhe Malit të Zi. Kufiri paraqitet me vijë të hollë ngjyrë të kuqe dhe kalon nëpër Çakorr. Gjithashtu vërehet se ky kufi kalon nëpër kurrizet malore të Moknës dhe Hajlës.

•      Sqarim II. Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.

 

 

12-13 Harta e RS Serbia •      Baza e Hartës: Vojni Geografski Institut, Beograd.

•      Autor & Botues: “UCILA” Zagreb 1971.

•      Kufiri: Disponon vijën kufitare Kosovë-Mali i Zi. Kufiri në përputhje me hartat topografike dhe enciklopeditë

•      Përdorimi: Shkolla fillore, mesme, universitete dhe institucione të ndryshme.

•      Saktësia: 1: 350 000.

•      Shkalla e besueshmërisë teorike dhe praktike: e mirë.

•      Kopja origjinale: Po.

•      Sqarim: Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.

14-15 Harta e RS Serbia •      Baza e Hartës: Vojni Geografski Institut, Beograd.

•      Autor & Botues: “TLOS” Zagreb 1978 .

•      Kufiri: Disponon vijën kufitare Kosovë-Mali i Zi. Kufiri në përputhje me hartat topografike dhe enciklopeditë.

•      Përdorimi: Shkolla fillore, mesme, universitete dhe institucione të ndryshme.

•      Saktësia: 1: 350 000.

•      Shkalla e besueshmërisë teorike dhe praktike: e mirë.

•      Kopja origjinale: Po.

•      Sqarim: Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.

16 Harta: Rajonet malore të kullotave në Verilindje të B. Namura në Srezin e Pejës 1:200 000 dhe

Harta:  Vendbanimet që i kullotin bagëtitë në kullotat malore të rajonit të Shtedimit – Rusolisë – Zhlebit 1:100 000

•      Harta e parë paraqet kullotat malore në Verilindje të Bjeshkëve të Namura që i takojnë Srezit të Pejës. Nga harta shihe se një pjesë e këtyre kullotave malore që është menaxhuar nga Srezi i Pejës më marrëveshjen e re mbi kufirin e Kosovës me Malin e Zi mbesin jashtë territorit. Nëse analizohet harta në fjalë konstatohet se Srezi i Pejës ka menaxhuar me kullota deri në kurrizin e malit Bogiq që nënkupton edhe pellgun e Bjelluhës.

•      Harta e dytë paraqet rajonin e kullotave malore të vendbanimeve që i kullosin bagëtitë në kullotat malore të rajonit të Shtedimit, Rusolisë dhe Zhlebit. Harta ka shkallë 1:100 000. Këto kullota kanë qenë të menaxhuar nga Srezi i Pejës dhe tash me marrëveshjen mbi kufirin e Kosovës me Malin e Zi një pjeke mbetet jashtë.

•      Sqarim: Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e  menaxhuar nga Srezi i Pejës në këto harta.

 

17 Harta: Kullotat malore të rajonit Shtedim-Rusolia-Zhleb 1:25 000 dhe

Harta: Mbulesa bimore e kullotave të rajonit Shtedim-Rusolia-Zhleb 1:25 000

•      Këto dy harta kanë saktësi të mirë dhe paraqesin hapësirën e shfrytëzuar për kullota të bagëtisë nga banoret e vendbanimeve të Kosovës. Meqë këto harta janë gjetur në të njëjtin fond me hartat paraprake në Arkivin e Kosovës, konstatohet se këto hapësira kanë qenë të menaxhuara nga Srezi i Pejës dhe se para vitit 1960 ishin pjesë e territorit të Kosovës. Tani me kufirin e ri në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) një pjesë e këtij territori mbetet me Malin e Zi.
18 Harta digjitale e territorit të Malit të Zi të dorzuar në Adriatik Atllas

Harta e KFOR-it

dhe

Harta e NATO-s

•      Program i bashkë-financuar nga Unioni Evropian ku pjesë e së cilit program është edhe Mali i Zi. Në këtë program Qeveria e Malit të Zi përmes Ministrisë për Zhvillim të Qëndrueshëm dhe Turizëm me datë 28.02.2014 (në kohën e përafrimit të marrëveshjes për kufirin në mes Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi) ka dorëzuar kufirin shtetërorë në Data Bazën e “Adriatik Atllasit” në formatin digjital në Shp. File. Pas shkarkimit të kufirit konstatohet se vija kufitare me Kosovën nuk përputhet me vijën kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) dhe se kjo vijë ndjekë besnikërisht vijën kufitare të delimitimit të parë të vitit 1945/46 në përjashtim pellgut të lumit Bjelluha. Nuk dihet arsyeja pse qeveria e Malit të Zi ka dorëzuar këtë kufi në këtë program, por dihet se është dorëzuar në kohen e bisedimeve të dy delegacioneve.

•      Harta e KFOR-it e punuar me 05 shtator 1999. Harta ka kufirin e Kosovës i cili përputhet me kufirin e Malit të Zi të dorëzuar në Adriatik Atllas, ndërsa nuk përputhet me vijën kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015).

•      Kjo hartë gjendet në tekstin e marrëveshjes së Kumanovës dhe se kufiri i Kosovës me Malin e Zi dallon nga vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015).

19 Harta e Malit të Zi

dhe

Harta e KSA të Kosovës

•      Harta e Malit të Zi me shkallë 1:450 000, e përpiluar dhe prodhuar nga KARTOGRAFIJA e Malit të Zi. Harta paraqet rëndësinë e lumenjve për harkun dinarik dhe ka gjithashtu kufirin shtetërorë. Kufiri shtetëror me Kosovën nuk është identik me vijën kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015).

•      Në hartën e dytë është territori i KSA të Kosovës i paraqitur në hartën me shkallë 1:400 000. Harta është zyrtare dhe e përpiluar nga Drejtoria për Gjeodezi e KSA të Kosovës dhe e shtypur nga GEOKARTA-Beograd. Në këtë hartë përveç tjerash paraqitet edhe kufiri i zonave kadastrale të Kosovës. Kufiri me Malin e zi nuk është identik me vijën kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015).

•      Sqarim: këto dy harta janë paraqitur në të njëjtën hapësirë  për të konfirmuar së vija kufitare mes Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi në këto dy harta janë pothuajse krejt identike e që dallojnë nga ajo në marrëveshjen e 26 gushtit 2015.

20 Harta e minave për Kosovën

dhe

Harta topografike e Ushtrisë së Britanisë së Madhe 1:100 000

•      Harta e minave për Kosovën është e punuar nga KFOR me 14 gusht 1999 me shkallë 1:100 000. Harta përveç tjerash ka edhe kufirin e Kosovës me Malin e Zi i cili nuk përputhet me vijën kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015). Vija kufitare e paraqitur në këtë hartë nga KFOR-i është në përputhje të plotë me vijën kufitar të Qeverisë së Malit të Zi të dorëzuar në Adriatik Atllas në vitin 2014.

•      Harta topografike e Ushtrisë së Britanisë së Madhe. E botuar me 1987 me shkallë 1:100 000 e cila përveç tjerash përmban edhe vijën kufitare më Malin e Zi. Vija kufitare është e paraqitur qartë dhe në veri dhe veriperëndim të komunës së Pejës është në përputhje të plotë me vijën kufitare të delimitimit të parë të vitit 1945/46, e gjithashtu edhe me hartën e Qeverisë së Malit të Zi të dorëzuar në Adriatik Atllas në vitin 2014.

•      Sqarim: Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.

21 Harta JOINT OPERATION GRAPHIC (AIR) 1:250 000

dhe

Harta DEPLETED URANIUM ENGAGEMENT POINTS

•      Harta e Kosovës e prodhuar dhe publikuar nga Defense Mapping Agency Aerospace Center, nga St. Louis Air Force Station dhe e modifikuar nga NIMA në shkurt të vitit 1999. Harta paraqet edicioni 6, fleta NK 34-5, seria 1501 AIR. Harta ka pronësinë (të drejtën autoriale) COPYRIGHT © BY THE UNITED STATES GOVERNMENT. Në këtë hartë përveç elementeve tjera hartografike paraqitet edhe kufiri i Kosovës me Malin e Zi. Kufiri i Kosovës me Malin e Zi është identik me vijën kufitare të paraqitur në hartën e KSA të Kosovës të vitit 1974 të përpiluar dhe botuar nga Drejtoria për Gjeodezi e KSA të Kosovës dhe hartat sipas Vendimit të Kuvendit të KSA të Kosovës të vitit 1978. Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.

•      Harta e shpërndarjes së uraniumit të varfëruar  në territorin e Kosovës e punuar me 18 janar 2001. Baza hartografike e kësaj harte është Planning Map: Kosovo 1999, e përpiluar nga NIMA e SHBA me 18 nëntor 1988. Harta përveç elementeve tjera hartografike ka edhe kufirin mes Kosovës dhe Malit të Zi. Ky kufi përputhet në tërësi më kufirin e delimitimit të parë të vitit 1945/46 përveç pellgut të lumit Bjelluha dhe me hartën ë Qeverisë së Malit të Zi të dorëzuar në Adriatik Atllas në vitin 2014. Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.

22 Harta topografike e Kosovës qendrore dhe perëndimore

dhe

Harta e Kosovës

•      Harta e parë është prodhim nga ish BRSS me topografi të terrenit dhe me vijën kufitare të njësive administrative te ish Jugosllavisë. Edhe pse vija kufitare nuk është vijëzuar me saktësi të madhe përsëri konstatohet se kufiri mes Kosovës dhe Malit të Zi kalon nëpër kurrizet malore dhe pret rrugët në qafë të Çakorrit dhe Kullë të Zhlebit. Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.

•      Harta e territorit të Kosovës e punuar dhe publikuar nga Hidroprojekti Praga e porositur nga Organizata Botërore e Shëndetësisë. Harta ka kufirin mes Kosovës dhe Malit të Zi. Në këtë hartë vija është e gjeneralizuar por më ne detaje paraqitet në hartat brenda tekstit e që shihet në hartat në vijim. Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.

23 Hartat topografike 1:100 000 Kosovo Water Project •      Hartat topografike me shkallë 1:100 000 të punuara nga Hidroptojekt Praga. Përveç tematikës së caktuar këto harta kanë edhe kufirin e Kosovës me Malin e Zi. Kufiri në këto harta është në përputhje të plotë më kufirin e delimitimit të parë nga viti 1945/46 në përjashtim të pellgut Bjelluha, dhe me hartën e Qeverisë së Malit të Zi të dorëzuar në Adriatik Atlas. Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.
24-30 Profilet gjatësor nga 24 deri 30.

 

Projekti i Sinjalistikës së Komunikacionit, rruga nr.128a Pejë-Rozhajë, pjesa neper Krahinën Socialiste Autonome Kosovës (Projekat Saobracajne signjalizacije Put, br. 128a Pec –Rozaje, deo kroz SAP Kosovo).

 

•      Ky projekt është i vitit 1977 dhe është porositur nga Ndërmarrja e Rrugëve “PUT” nga Prishtina dhe është hartuar nga Instituti i Rrugëve Beograd, Enti për Komunikacion dhe Ekonomi (Insitut za Puteve-Beograd, Zavod za Saobracaj i Ekonomiju). Projekti është hartuar për vendosjen e sinjalistikës vertikale dhe horizontale të rrugës Pejë-Rozhajë në pjesën e Kosovës. Projekti ka edhe pjesën grafike. Nga analiza grafike e këtij projekti, del se vija kufitare me Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) është zhvendos 6 km gjatësi rrugore në brendi të Kosovës.
31-45 Grafikonet 31-45

Grafiku i profileve tërthorë  dhe gjatësorë të rrugë Pejë-Rozhajë pjesa e Kosovës, segmenti nga ura deri në kufirin me Malin e Zi km 13+871- km 20+441.

 

•      Këtu paraqiten profilet gjatësore dhe tërthore, muret mbrojtëse anësore etj. të projektit kryesor të rrugës Pejë-Rozhajë te segmentit nga ura deri në kufirin me Malin e Zi e që përbën gjatësinë prej 6.57 km. Në këto grafikone shumë lehtë mund të identifikohet kufiri i Kosovë me Malin e Zi në rrugën Pejë-Rozhajë e i cili kalon në Kullë të Zhlebit. Kufiri identifikohet si prej lokacionit në profilin gjatësorë ashtu edhe në profilin tërthorë bazuar në lartësinë mbidetare (Kuotat e nivelet dhe koutat e terrenit).
46-56 Hartat nga 46 deri 56 •      Këtu paraqiten disa nga hartat tematike të territorit të KSA të Kosovës sipas vendimit të Kuvendit të KSA të Kosovës të botuar në “Gazeten Zyrtare” të KSA të Kosovës nr. 56/78, me datë 30 dhjetor 1978. Në këto harta paraqitet edhe kufiri i Kosovës me Malin e Zi që është në përputhje të plotë me vijën kufitare në hartën e KSA të Kosovës të përpiluar dhe botuar nga Drejtoria e Gjeodezisë së KSA të Kosovës në vitin 1974 dhe e shtypur nga GEOKARTA Beograd. Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.
55 Harta topografike dhe tematike me shkallë 1: 30 000 •      Saktësia: 1 cm në hartë = 300 m në natyrë.

•      Botues: Enti Krahinor për Mbrojtjen e Natyrës.

•      Autor: Drejtori i Entit Krahinor për Mbrojtjen e Natyrës, Drejtori i Drejtorisë së Gjeodezisë në KK të Pejës, Kryetari i KK të Pejës, Kryetari i Këshillit Ekzekutiv të Pejës (Mr.sc. Serb),  inxhinier serb të gjeodezisë etj.

•      Baza morfologjike: Izohipse me interval 20m.

•      Kufiri: Disponon vijën kufitare Kosovë-Mali i Zi, shumë e dukshme me legjendë.

•      Viti i përpilimit: 1985.

•      Shkalla e besueshmërisë teorike dhe praktike: e mirë.

•      Kopja origjinale: Po.

•      Sqarim: Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.

57 Harta e Nj.P. Zhleb 1: 5 000 •      Saktësia: 1 cm në hartë = 50 m në natyrë.

•      Botues: J.P. Serbijasume, Beograd, 1996.

•      Autorë: Grup autorësh.

•      Baza nga: Harta topografike 1:50 000.

•      Baza morfologjike: Izohipse me interval 20m.

•      Kufiri: Disponon vijën kufitare Kosovë-Mali i Zi.

•      Përmbajtja: Njësitë e menaxhimit të pyjeve dhe ngastrat e pyjeve.

•      Shkalla e besueshmërisë teorike dhe praktike: e mirë.

•      Viti: 1996.

•      Kopja origjinale: Po.

58 Harta e Malit të Zi, shkollore e murit 1: 150 000 •      Saktësia: 1 cm në hartë = 1.5 km në natyrë.

•      Botues: “UCILA” Zagreb.

•      Lejuar nga: Enti Republikan për përparimin e shkollimit të Republikës Socialiste të Malit të Zi.

•      Baza nga: Harta relievore 1:150 000.

•      Kufiri: Disponon vijën kufitare Kosovë-Mali i Zi.

•      Përdorimi: Shkolla fillore, mesme, universitete dhe institucione të ndryshme si hartë muri.

•      Shkalla e besueshmërisë teorike dhe praktike: e mirë.

•      Kopja origjinale: Po.

•      Sqarim: Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.

59 Harta pedologjike me topografi me shkallë 1: 50 000 •      Saktësia: 1 cm në hartë = 500 m në natyrë.

•      Botues: Instituti i ekonomisë ujore “Jaroslav Cerni”, Beograd.

•      Autorë: Ekspert Serb.

•      Baza morfologjike: Izohipse me interval 20m.

•      Kufiri: Disponon vijën kufitare Kosovë-Mali i Zi.

•      Viti i përpilimit: 1974.

•      Shkalla e besueshmërisë teorike dhe praktike: e mirë

•      Kopja origjinale: Po.

•      Sqarim: Vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet me kufirin e paraqitur në këtë hartë.

 

5.    PËRFUNDIME

Ky Raport përfshin analizën e punës së ish – Komisionit nga aspekti i së drejtës ndërkombëtare, kushtetuese, historike, gjeografike dhe gjeodezike.

Në të gjitha këto aspekte, Komisioni ynë ka gjetur gabime, të cilat janë reflektuar në humbjen e pjesëve të caktuara të territorit të Kosovës.

 

  • Marrëveshja për Demarkacionin e Kufirit në mes të Kosovës dhe të Malit të Zi nuk është marrëveshje për shënjimin e kufirit, por është marrëveshje për përcaktimin e kufirit;

 

  • Procesverbalet nga negociatat janë të mangëta për ta kuptuar rrjedhën e procesit, ngaqe shumica e procesverbaleve përmbajnë vetëm qëndrime dhe konkluzione të përbashkëta;

 

  • Materiali hartografik dhe ai i kontrollit efektiv, i bashkangjitur këtij Raporti, dëshmon se vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi, është bërë gabimisht;

 

  • Akterët kosovarë, që e kanë mbështetur këtë qasje ndaj Marrëveshjes, e kanë vënë në lajthim opinionin publik të Kosovës dhe bashkësinë ndërkombëtare se gjoja është lidhur marrëveshje për demarkacionin e kufirit;

 

  • Sipas Marrëveshjes për Demarkacionin se nënshkruar çështja e demarkacionit është lënë të kryhet brenda dy vjetësh, pasi të hyjë në fuqi kjo marrëveshje;

 

  • Përdorimi dhe interpretimi i gabuar i termave nga Marrëveshja, prej ish – Komisionit dhe disa autoritete politike të Kosovës, ka kontribuar të bindet një pjesë e opinionit të brendshëm dhe të jashtëm, se është nënshkruar marrëveshja për demarkacion, kurse në realitet është lidhur marrëveshje “për kufirin”, (“sporazum o granici…”; “Agreement on the State Border”), me të cilën, kufiri ekzistues mes Kosovës e Malit të Zi është zhvendosur 5 – 6 km në brendi të territorit të Kosovës në dy pikat më të rëndësishme strategjike;

 

  • Puna e ish – Komisionit është përcjellë nga mos transparenca e plotë, madje, edhe në kundërshtim nga kërkesa e dal me Rezolutën e Kuvendit të Kosovës të datës 25 qershor 2015;

 

  • Ish – Komisioni i ka tejkaluar autorizimet e tija, siç janë definuar në vendimin për emërimin dhe për vazhdimin e punës së Ish – Komisioni ka qenë shprehimisht i autorizuar për të bërë shënjimin dhe mirëmbajtjen e kufirit me Malin e Zi, e në të vërtetë, ai është marrë me përcaktimin (delimitimin) e kufirit shtetëror, ,. Me këtë, ish – Komisioni gjykuar sipas nenit 40 të Ligjit sipas të cilit është formuar, ka vepruar, ultra vires, përtej mandatit që ka pasur;

 

  • Në punën e tij ish – Komisioni, ka manifestuar mosnjohje të rregullave të përgjithshme të së drejtës ndërkombëtare e sidomos të së drejtës diplomatike dhe të së drejtës së traktateve;

 

  • Ish – Komisioni ka hyrë në negociata pa pasur marrëveshje paraprake, me të cilën do të definoheshin lënda e bisedimeve, agjenda e bisedimeve dhe metodat për bisedime. Për me tepër ish – Komisioni ka zhvilluar bisedime pa pasur platformë, të miratuar paraprakisht nga Qeveria;

 

  • Ish – Komisioni nuk e ka marrë në konsideratë vazhdimësinë historike të zhvillimit juridik – politik të ish – Jugosllavisë dhe të Kosovës, si pjesë e saj, as përkufizimet territoriale të njësive federative të ish – Jugosllavisë;

 

  • Nga materialet e ish – Komisionit konstatohet se nuk është trajtuar dokumentacioni i përkufizimit të kufirit administrativ Kosovë – Mali i Zi, nga viti 1945-46, me të dhënat shoqëruese gjeo – hapësinore;

 

  • Në materialet e ish – Komisionit nuk janë përmendur e as nuk janë trajtuar shtresat (ang. Layers) me kufij administrativë të ish – njësive federative;

 

  • Në negociata, ish – Komisioni ka ofruar dy variante të ndryshme të shtrirjes së vijës kufitare: njëra, bazuar në hartën topografike – me kufij administrativë, të përpjesës 1:100 000, dhe, tjetra, bazuar në hartën me kufij kadastrale për zonat kufitare. Harta topografike me kufij të qartë administrativë për territorin e Kosovës është larguar nga tavolina e bisedimeve, pas kërkesës së Komisionit të Malit të Zi;

 

  • Gjatë negociatave janë prezantuar të dhëna për planet menaxhuese të organizatave pyjore të Kosovës, që dëshmojnë se pjesë të territorit të Kosovës kanë mbetur jashtë vijës së propozuar të kufirit, por pastaj janë larguar nga tavolina e bisedimeve, pa u ditur arsyet;

 

  • Si kufi administrativ është vendosur të merret kufiri “kadastral – administrativ”, pa pasur ndonjë dëshmi se kufiri administrativ ndërrepublikan është ai kadastral apo pa pasur dëshmi se territori i Kosovës ishte i tëri i mbuluar me kadastër;

 

  • Kriteret për përcaktimin e kufijve administrativë (1945-46) kanë qenë kryesisht etnikë, historik dhe ekonomikë, ndërsa kadastri, si kriter as që ishte përmendur;

 

  • Të dhënat kadastrale, të cilat janë marrë për kriter ekskluziv, i referohen territorit të Republikës së Kosovës (gjendja e pa azhurnuar që nga vitet 1931-33), përderisa, Mali i Zi nuk ka prezantuar plane kadastrale për pjesën e vetë;

 

  • Se katastri nuk është kriter e vërteton edhe Vendimi i Arbitrazhit (PCA CASE NO. 2012-04) në mes të Sllovenisë dhe Kroacisë, ku qartë konstatohet se kufiri administrativ është përcaktues në raport me atë kadastral;

 

  • Ish – Komisioni e ka pranuar si të mirëqenë, se çdo mungesë e mbulimit të territorit me kadastër nga ana jonë (e Kosovës), është pranuar se i takon palës malazeze, duke e ditur gjendjen e pa mbulueshmërisë me kadastër nga te dy anët e zonës kufitare Kosovë – Mali i Zi;
  • Janë pranuar për të dhëna kadastrale listat detale, të reprodukuara në përpjesë të ndryshme dhe procesverbale të mangëta të përkufizimit të zonave të propozuara nga pala malazeze, pa të dhëna(dëshmi) se kur dhe nga kush janë aprovuar ato;

 

  • Ish – Komisioni ka bërë shkelje të rëndë të rregullave të së drejtës ndërkombëtare kur kadastrin e ka pranuar si kriter të vetëm (ekskluziv) për përcaktimin e kufirit, e kjo është absolutisht e pasaktë. Në këtë rast ish – Komisioni është dashur t’u përmbahet kritereve standarde të së drejtës ndërkombëtare, si dhe të mbështetej në hartat topografike me kufij administrativ, të prodhuara nga IGJU me kompetencë ekskluzive në nivel nacional të ish – Jugosllavisë;

 

  • Nga të dhënat e siguruara vihet në përfundim se kontrolli efektiv i institucioneve tona mbi ato territore ka ekzistuar pandërprerë gjatë gjithë periudhave kohore, që nga vënia e kufirit administrativ (1945-46) në mes të Kosovës dhe Malit të Zi;
  • Analizat tregojnë se ish – Komisioni nuk ka hulumtuar shumë dokumentacion të ushtrimit të efektivitetit që të dëshmojë se vija kufitare, e paraqitur në hartat topografike Peja 1, Peja 2 dhe Peja 3 me shkallë 1:50 000, si dhe hartat topografike Peja 1:100 000, e kanë kufirin administrativ, i cili ishte vendosur pas Luftës së Dytë Botërore;

 

  • Konstatohet se gjatë bisedimeve nuk u është kushtuar vëmendje hartave zyrtare dhe kredibile për të identifikuar vijën kufitare administrative mes Kosovës dhe Malit të Zi, si dhe nuk janë marrë parasysh numër i madh dokumentesh dhe faktesh të kontrollit efektiv. Pa hartat zyrtare dhe pa dëshmitë e kontrollit efektiv, identifikimi i drejtë dhe i sakët i vijës kufitare mes dy shteteve është i pa mundshëm;

 

  • Në materialin e ish – Komisionit janë gjetur 17 harta të panevojshme që nuk përmbajnë vijën kufitare mes Kosovës dhe Malit të Zi. Vija kufitare, e cila prezantohet në këto harta si vija e kufirit zyrtar të Republikës së Kosovës me Malin e Zi, është shtuar dhe nuk u përgjigjet hartave origjinale. Kjo vijë nuk është vendosur nga prodhuesi i hartave dhe nuk mban vulën e kohës së përpilimit të hartës. Për nga aspekti i orgjinalitetit të dokumentit hartografik dhe rëndësisë politike, kjo vijë mund të konsiderohet si shtojcë arbitrare e bërë nga ish – Komisioni.
Si rezultat i të gjitha këtyre të gjeturave në punën e ish – Komisionit për Shënjimin dhe Mirëmbajtjen e Kufirit Shtetëror, Komisioni ynë konstaton se: vija kufitare në Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015), nuk është në përputhje me vijën administrative kufitare të ish – Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës.

 

  

SHTOJCA

  • Në shtojcën I gjenden kopjet e dokumenteve që tregojnë kontrollin efektiv të autoriteteve kosovare përgjat kufirit Kosovë – Mali i Zi.
  • Në shtojcën II gjendet Atlasi me: harta, profile gjatësore dhe tërthore, që faktojnë vijë kufitare mes Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi.

[1] Ustav Federativne Narodne Republike Jugoslavije, 31. januar 1946.

[2] Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, 7. april 1963.

[3] Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, 21. februar 1974.

[4] Arhiv Jugoslavije, fond Ministarstva za konstituantu, srt. 2-726-45.

[5] Arhiv Jugoslavije, fond Presedništvo Vlade FNRJ, str.50-78-167.

[6] “Territori i Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë është unik dhe përbën territorin e republikave socialiste.

Territori i republikës nuk mund të ndryshohet pa pëlqimin e republikave, kurse territori i krahinës autonome – pa pëlqimin e Krahinës Autonome.

Kufiri i Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë nuk mund të ndryshohet pa pëlqimin e të gjitha republikave dhe krahinave autonome.

Kufiri midis republikave mund të ndryshohet vetëm në bazë të marrëveshjes së tyre, e sa i përket kufirit të krahinës autonome – dhe në bazë të pëlqimit të saj.”

[7] Zakonodavni  rad Presedništva  AVNOJ-a  i Presedništva Privremene Narodne Skupštine FNRJ (19. novembra 1944-27. oktobra 1945).

[8] Miodrag Zečeviċ, Bogdan Lekiċ, Državne granice i unutrašnja teritorijalna podela Jugoslavije, Građevinska knjiga , Beograd, 1991, faqe 151.

[9] Arhiv Jugoslavije, fond Ministarstva za konstituantu, faqe 2 –726-45, Izveštaj Komisije za razgraničenje Predsedništva AVNOJ-a.

[10] Arhiv Jugoslavije, fond Ministarstva za konstituantu, faqe 2 –726-45,  Izveštaj Komisije za razgraničenje Predsedništva AVNOJ-a.

[11] Ustav Federativne Narodne Republike Jugoslavije, 31. januara 1946.

[12] Generalni sekretarijat vlade FNRJ, Cirkular 15. maja 1946, Arhiv Jugosllavije, fond Presedništvo Vlade FNRJ, faqe 50-30-52. Miodrag Zečević – Bogdan Lekić, Državne granice i unutrašnja teritorijalna podela Jugoslavije, Beograd, 1991, sur 108

[13] Miodrag Zečević – Bogdan Lekić, Državne granice i unutrašnja teritorijalna podela Jugoslavije, Beograd, 1991, str, 32, 118, 119

[14] Shënime të autorizuara nga biseda me Millovan Gjillas, njëri nga sekretaret e komitetit të PKJ para dhe pas luftës dhe kryetarit të kuvendit federative(botuar me 7 janar 1993) Branislav Krstiċ, Kosovo između istoriskog i etničkog prava, Beograd, 1994, str. 26-28.

[15] Vojna enciklopedija, Drugo Izdanje, 4 JAKAC-LAFET, Izdanje redakcije Vojne Enciklopedije, Beograd,  1972, (Crna Gora)

[16] Kosova – Vështrim monografik , Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, Prishtinë, 2011, faq. 23.

 

[17] Këto kritere janë formuluar në nenin 1 të dokumentit. Sipas tij: “The state as a person of international law should possess the following qualifications: (a) a permanent population; (b) a defined territory; (c) government; and (d) capacity to enter into relations with the other states”.

 

[18] Supplement of Basic Documents to International Law and World Order, Third Edition By Burns H. Weston, Richard  A.. Falk and Hilary Charlesworth, St. Paul, Minn., 1997, pp. 111-112.

[19]  Prof. dr. Vladimir Ibler, Rječnik međunarodnog prava, Zagreb, 1972, str. 52-53, 68; Diplomaticeskij slovar, Tom I, Moskva, 1960 str. 406-407.

[20] Arben Puto, Terminologjia e së drejtës ndërkombëtare, Tiranë, 1970, f. 19.

[21] Bratoljub Klaiċ , Veliki rječnik stranih riječi, Zora, Zagreb, 1966, str. 252; Milan Vujaklija, Leksikon stranih reči i izraza, Prosveta, Beograd, 1986, str. 199.

[22] Manual of the Terminology of Public International Law (Peace) and International Organizations by Dr. I. Paenson, Bruylant, Brussels, 1983, pp. 154-155.

[23] Encyclopedia of Public International Law 10, Published Under the Auspicies of the Max Planck Institute for Comparative Public Law and International Law Under the Direction of Rudolf Bernhardt, North-Holland, Amsterdam * New York * Oxford * Tokyo, 1987, p. 20.

[24] Prof.dr Smilja Avramov – Prof. Dr. Milenko Kreca, Međunarodno javno pravo, Beograd, 2001, str. 363.

[25] Traktati i Paqes me Italinë, 1947, Kufiri jugosllavo-italian (neni 5), Milan Bartoš, Međunarodno javno pravo, II knjiga, Kultura, Beograd, 1956, str. 581-582; Delimitacioni i kufirit Francë-Itali, me Marrëveshjen e Paqes të 10 shkurtit 1947, William W. Bishop, Jr., International Law Cases and Materials, Third Edition, Boston and Toronto, 1971, p. 444.

[26] Charles Rousseau, Derecho Internacional Publico, Barcelona, 1966, p. 262.

[27] G. R. Berridge, Diplomacia – Teoria dhe praktika (Theory and practice), Instituti i Studimeve Ndërkombëtare, f. 51—60; Dzof R. Beridz, Diplomatija – Teorija i praksa, Beograd, 2008, str. 59-68.

[28] “Pca Case No. 2012-04 In The Matter Of An Arbitration Under The Arbitration Agreement Between The Government Of The Republic Of Croatia And The Government Of The Republic Of Slovenia, Signed On 4 November 2009, Between – The Republic Of Croatia – And – The Republic Of Slovenia –

347 . This approach is consistent with the fact that, under the applicable municipal law, cadastral limists were required to conform to the boundaries of the republics, so that  if a cadastral limit diverged from the legal limits of the republic it was the cadastral limit, and not the republican boundary, that has to be adjusted…”

  1. “… but as a matter of internacional law they do not definitively constitute either the title or the boundary. … The cadastral limits do not have any inherent special status that entitles them to prevail automatically over any evidence that indicates that the administrative or political boundary of a republic is different from that of a cadastral district.”

[29] Izvestaj o vođenju pregovora na pripremama zakljucivanje Sporazuma o državnoj granici između Crne Gore i Republike Kosovo, Podgorica, april 2015. godine. Deveti sastanak komisija o6.-07. decembar 2013. godine; Dvanaesti sastanak komisija 14. april, 2014. Godina.

[30] Shih p.sh. Swaine, Stanford Law Review 55 (2003) 2085.

[31] Charles Cheney Hyde, International Law Chiefly as Interpreted and Applied by the United States In two Volumes Volume Two Boston, 1922, p. 41.

[32] Prof. Dr. Milan Bartos, Medjunarodno javno pravo III knjiga Ugovorno pravo, Kultura 1958 str. 224-225.

 

 

[33] Parimi i së drejtës ndërkombëtare, me ç’rast përkufizimet në mes njësive administrative pranohen si kufij shtetërorë pas shpalljes së pavarësisë. Ky parim është paraqitur në shekullin 19, në procesin e pavarësimit të kolonive latine amerikane. Aplikimin e këtij parimi e ka konfirmuar edhe Komisioni i Badinterit lidhur me shpërbërjen e RSFJ-së, e që në raportin e dt. 3-11 janar 1992 ka theksuar se kufijtë e ish – republikave federale akceptohen si kufij shtetërorë, të cilët nuk mund të ndërrohen me forcë, por vetëm me marrëveshje.

 

[34] Badinter Commission, Opinion No. 3, p. 1499.

 

[35] ‘’3.2 The territory of Kosovo shall be defined by the frontiers of the Socialist Autonomous Province of Kosovo within the Socialist Federal Republic of Yugoslavia as these frontiers stood on 31 December 1988, except as amended by the border demarcation agreement between the Federal Republic of Yugoslavia and the former Yugoslav Republic of Macedonia on 23 February 2001.’’

 

[36] Ky fond, së bashku me gjithë dokumentacionin përcjellës, gjendet në Arkivin e Kosovës, në Fondin e Sekretariatit Krahinor për Urbaniziëm, Veprimtari Komunale dhe Çështje Banesore.

[37]Shoqata bjeshkatare “Gjeravica”, Pejë dhe  libri i Dragan Cukic, “Kosova i Metohija- Turisticki Vodic”, botuar nga Turisticki Savez Autonomno Kosovo Metohijske Oblasti, 1960

[38] The use of satelite images in preparation for the establishment of international boundaries, Mohammed Al Sayel, Peter.

[39] “Vojnotehnički glasnik,  2, 2006. Sc. Goran Prodanović, Vojnogeografski institut, Beograd, UDC: 528.486 : 341.222(497.1 : 497.7): „Stav međunarodne zajednice da se poštuje princip o nepovredivosti avnojevskih granica između bivših jugoslovenskih republika bio je presudan i u opisu, demarkaciji i obeležavanju državne granice između Srbije i Crne Gore i Republike Makedonije’’.

 

[40] “Crna Gora, Vlada Crne Gore, Ministarstvo unutrašnjih poslova, ‘’Informacija o dosadašnjim aktivnostima na obavljanju poslova razgraničenja i utvrdjivanja državne granice i pripremama za zaključivanje međunarodnih ugovora o državnoj granici sa susjednim državama, Podgorica, mart 2013. godine.’’ Cit. faq. 10. ‘’Stručna grupa Bosne i Hercegovine inicirala je spor između katastarske opštine Strečanje (opština Pljevlja) i katastarskih opština Brusna i Slatina (BiH) površine spornog dijela 77 hektara. Naime, Bosna i Hercegovina na području gdje je identifikovan novonastali spor posjeduje katastar nepokretnosti koji je nastao na osnovu aerofotogrametrijskog snimanja iz 1978. godine, dok Crna Gora svoje viđenje protezanja granične linije temelji na zapisniku o razgraničenju iz 1953. godine.”

 

[41] Hartat topografike, të përpjesave të mesme dhe të imëta, kanë qenë kompetencë e institucioneve ushtarake, me përjashtim të hartës topografike themelore.

[42] Këkesë për sigurimin e materialeve parashtruar Komisionit për shënjimin dhe mirëmbajtjen e kufirit,

më 16. 10. 2017.

[43] Working Group on Cadastral Parcel Identifyer WG – CPI – Role of the cadastral parcel in INSPIRE and national SDIs with impacts on cadastre and land registry operations

[44] Komisioni shtetërore për shënjimin dhe mirëmbajtjen e kufirit, të cilat i posedon ish-Komisioni – Procesverbali 06. 12. 2013, Prizren

[45] Raporti, faq 207

[46]Naredba o reviziji katastra i dovođenju katastarskih operata u suglasnost sa stvarnim stanjem, Vlada FNRJ, Službeni list 8/48 – “Narodni odbori i drugi organi upravljanja općenarodnom imovinom i upravni odbori zadruga dužni su da prije početka izlaganja pripreme i srede sve potrebne podatke o veličini, granicama, kulturama i vlasništvu zemljišta, koje se nalazi pod njihovom upravom”

 

[47] Mr Radovan Đurović, Novi koncept održavanja državnog premera i katastra nepokretnosti, Univerzitet u Beogradu,Ggrađevinski Fakulte,t Odsek za Geodeziju,  Doktorska disertacija.

 

[48] Po aty

[49] Raport për punen drejtorisë gjeodezike Krahinore për vitin 1965, paraqitur Kuvendit Krahinorë, 30 Maj, 1966

[50] Raport për punën e Drejtorisë Gjeodezike Krahinore për vitin 1965, paraqitur Kuvendit Krahinor, 30 maj 1966.

[51] Harta topografike 1:100 000  e viteve  1929-30 e plotësuar në botimin e dytë në vitin 1987

[52] Kadastri përfshinë dy komponente: e para – procesverbale të përkufizimit të njësive kadastrale dhe e dyta është harta në të cilën janë paraqitur kufijtë e përshkruar. Këto dy elemente janë komplementare dhe duhet të interpretohen se bashku.

 

[53] Kufiri lehtë identifikohet në hartat topografike 1:50 000 dhe 1:100 000, që vijzohet me dy pika një vijë. Vërtetësinë e vijës si kufi i rrethit (‘’srez’’) e gjejmë në çelësin topografik për hartat me shkallë 1:50 000, 1:100 000 dhe 1:200 000 të vitit 1964. Kjo vijë quhet kufiri i rrethit (‘’sreska granica’’). Meqë vetëm kjo vijë është në atë zonë dhe përputhet plotësisht me vijën e  kufirit administrativ të vitit 1945/46, nuk mund të mos pranohet si vijë kufitare. E njëjta vijë kufitare haset edhe te shumica e hartave me shkallë të ndryshme nëpër periudha të ndryshme.

[54] Harta fizike gjeografike Peja, me shkallë 1:300 000, e publikuar në Enciklopedinë e Jugosllavisë, 1962. Në këtë hartë, kufiri mes Kosovës dhe Malit të Zi paraqitet qartë dhe është në përputhje me vijën kufitare të vitit 1945-46, që d.m.th. se vija kufitare me Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi. (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet.

[55] Harta e Malit të Zi, me shkallë 1:150 000, e miratuar dhe korrigjuar nga Enti Republican për Avancimin e Shkollave në RS të Malit të Zi. Harta është përpiluar në Kartografija,  “Ucila”,  Zagreb, 1969. Sipas kësaj harte, vija kufitare me Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet.

[56] Harta e RS të Serbisë është e botuar nga shtepija hartografike botuese “Ucila” Zagreb në vitin 1971. Harta është me shkallë të mesme 1:350 000 dhe sipas kësaj harte vija kufitare me Marrëveshjen për kufirin shtetëror, Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet.

[57] Harta e RS të Serbisë është e botuar nga shtëpia hartografike botuese “Tlos”, Zagreb , 1978. Harta është me shkallë të mesme 1:350 000 dhe sipas kësaj harte vija kufitare me Marrëveshjen për Kufirin Shtetëror Ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Malit të Zi (Vjenë, 26 gusht 2015) nuk përputhet.

Shpërndaje:
Loading...

Lajme të ngjashme

Lini një Përgjigje

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *